Ɓoyayyiyar matsala a makarantu: Abin da ke jawo wa miliyoyin yara matsalar ji a Afirka

A wani ƙaramin ƙauye a kasar Malawi, Chikondi mai shekaru tara tana zaune a gaban ajinsu mai cike da jama'a, ta mayar da hankali cikin nutsuwa tana kokarin fahimta.

Tana kallon leɓunan malamin suna motsawa, suna kama kalmomi a nan da can, amma yawancin darasin ya ɓace mata, ta haɗiye shi da ƙarar kunnenta da ta ci gaba da yi wanda ya fara bayan jerin cututtukan kunne da take fama da su da ba a yi musu magani ba.

Mahaifiyar Chikondi, Amina, manomiya ce, ta yi tunanin zazzaɓi da ciwon kunne wani ɓangare ne na yarinta.

"Tana kuka ta ja kunnenta, amma da safe, za ta sake yin wasa," Amina ta shaida wa TRT Afrika. "Ban san zai ɗauke muryarta ba ma."

A da tana hira a gida, Chikondi ta yi shiru ta janye jiki. Malamanta sun ce tana "jinkiri," amma gaskiyar magana abin ya fi haka ba za ta iya jin su gaba daya.

Ga Chikondi da miliyoyin mutane irin ta a faɗin nahiyar, duniya ba wuri ne na jin sauti mai ƙarfi, amma wuri ne mai duhu inda babu damar jin wani abu ko sauraro.

Wannan ita ce gaskiyar lamarin ga yara da matasa sama da miliyan 95 a duniya waɗanda ke fama da matsalar ji ba tare da an magance ta ba, rikicin da Hukumar Lafiya ta Duniya (WHO) ke haskakawa a Ranar Ji ta Duniya da ake yi kowace shekara a ranar 3 ga Maris.

A ƙarƙashin taken 'Daga Al'ummomi zuwa Ajujuwa: Kula da Ji ga dukkan Yara, saƙon a bayyane yake: ji ba wai kawai batun lafiya ba ne, har ma da kasancewa batun ilimi da tattalin arziki.

Bebantaka da ba a maganinta

Bayanai sun nuna rashin daidaito sosai. Duk da cewa rashin ji yana shafar yara a ko'ina, amma ya fi yawa a ƙasashe masu ƙarancin kuɗi da matsakaitan kuɗi, kuma yankin Afirka nda ke karkashin WHO na ɗauke da ɗaya daga cikin manyan nauye-nauye.

Fiye da kilomita 3,000 daga ƙauyen Chikondi, a birnin Kano da ke arewacin Najeriya, labarin ya ɗauki wani yanayi daban amma na gaggawa.

Ibrahim ɗan shekara 14 yaro ne mai kuzari da son neman sani har sai da cutar sankarau ta afka wa al'ummarsa shekaru biyu da suka gabata. Ya tsira daga mummunar cutar, amma zazzabi mai tsanani da kumburin da ya biyo baya sun bar shi da babban rashin ji a kunnuwansa biyu.

Mahaifin Ibrahim Issa, ɗan kasuwa a kasuwa da kasuwar da ke cike da jama'a, ya sayar da dabbobinsa kuma ya ci bashi don ya saya wa Ibrahim na'urorin ji na asali.

Amma ba tare da samun damar kulawa ta gaba ba, na'urorin sun yi aiki ba da daɗewa ba, kuma babu wani likitan kunne ko da a nisan ɗaruruwan kilomita don ba su magani. Yanzu, Ibrahim yana zaune a hankali a bayan ajinsa, ba tare da la'akari da darussan da takwarorinsa ke yi ba.

"Shi ne ɗana mafi kaifin kwakwalwa," in ji Issa, muryarsa na cike da baƙin ciki. "Yanzu kawai yana kallon taga. Ciwon ya ɗauke masa kunne, amma talaucinmu yana sace masa makomarsa."

Sakamakon wannan rashin jin da ba a yi masa magani ba ya yi yawa sama da illata kowane yaro.

Yana iya jinkirta cigaban magana da harshe, hana cigaban fahimta, da kuma iyakance hulɗar zamantakewa, yana haifar da ƙalubale da ke haifar da mummunan sakamako na ilimi, raguwar damar aiki, da kuma rashin tabbas na tattalin arziki na dogon lokaci.

Kula da ji mai rahusa

Wannan da'ira ce ta talauci da rashin bayyana matsalar ke ci gaba da wanzuwa - wata da'ira da ke yawo a cikin al'ummomi marasa adadi a faɗin Afirka, daga ƙauyukan Sahel zuwa garuruwan Kudancin Afirka.

Amma ba dole ba ne ya kasance haka. WHO tana fafutukar sauyi mai ƙarfi a tsarin, tana bayyana cewa mafita ba ta cikin asibitoci masu tsada, ko masu matsakaicin kashe kudi ba, sai dai a cikin tsarin al'ummomi da makarantu.

Abu mai muhimmanci shi ne haɗa kai. Ta hanyar haɗa kula da kunne da ji cikin shirye-shiryen kiwon lafiya na makarantu, ana iya koya wa yara ayyuka masu sauƙi, masu canza rayuwa don hana asarar ji da cututtuka ko hayaniya ke haifarwa.

Ta hanyar haɗa gwaje-gwaje masu sauƙi a cikin waɗannan shirye-shiryen, za a iya gano yaro kamar Chikondi kafin duniyarsa ta yi shiru.

"Al'ummomi da wuraren makaranta suna ba da cikakkiyar damar isa ga yara tare da matakan riga-kafi da kulawa da wuri," in ji Dr Shelly Chadha, jagorar Hukumar WHO a fannin kula da lafiyar ido, kunne, da baki.

"Tare da mafita masu amfani da araha a yanzu, bai kamata a bar yaro a baya ba saboda matsalolin kunne da ji da ba a magance su ba."

Domin tabbatar da wannan hangen nesa, WHO ta ƙirƙiro kayan aiki masu amfani, waɗanda suka dogara da shaidun da aka gani. An tsara wani sabon tsari mai cike da tsari don amfani a fannin kula da lafiya na farko, wanda ke ƙarfafa ma'aikatan jinya na gida da ma'aikatan lafiyar al'umma don magance matsalolin kunne.

Wataƙila mafi sauyi shi ne ƙaddamar da shirin ‘WHOears’, suna da manhajoji a iOS da Android. Wannan manhajar za ta ba wa malamai, masu sa kai na al'umma, da ma'aikatan lafiya - bayan ɗan gajeren horo - damar gudanar da gwajin ji daidai ga yara a makarantunsu ko kuma a ƙauyensu. Hakan na shawo kan buƙatar asibitoci masu tsada da ƙwararru, tana kawo batun kulawa kai tsaye ga yaro. A cikin nahiyar da kayayyakin more rayuwa na lafiya galibi ke da rauni, wannan fasaha na iya zama abin da ke canza lamarin.

Maganin farfadowa

Wannan shi ne muhimmin mataki na farko. Kamar yadda Dévora Kestel, Daraktar Sashen Cututtukan da Ba a Yaɗa Su na Lafiyar Hankali ta WHO, ta nuna, gibin da ke cikin kulawa yana da yawa.

"Fiye da kashi 80% na mutanen da ke buƙatar kulawar kunne da ji ba sa samun ta," in ji ta. "Wannan gibin yana da mummunan sakamako ga yara da ke shafar iliminsu, lafiyar kwakwalwa, da kuma rayuwar da za su rayu a nan gaba."

Abin mamaki shi ne cewa yawancin wannan wahala ana iya hana ta zuwa. WHO ta kiyasta cewa kusan kashi 60% na matsalolin kunne da ji za a iya magance su a matakin gida tare da ƙwararrun ma'aikatan lafiya da kayan aiki na asali kamar magunguna da na'urorin ji.

Ga yaran da suka riga suka kamu da matsalar ji, kamar Ibrahim, shiga tsakani da wuri da ya dace hanya ce ta samun tsira.

Samun mafita mai arha - daga yin rigakafi don kamuwa da cuta zuwa amfani da na'urorin ji da suka dace da kuma magani - na iya nufin bambanci tsakanin rayuwar kaɗaici da kuma shiga cikin cikakken aiki. Yana buɗe ƙofa ga ilimi, abota, da makomar zaɓin matakin dauka.

A Ranar Ji ta Duniya, WHO na kira ga gwamnatocin Afirka da abokan hulɗa da su daina amincewa da shiru a matsayin wani ɓangare na rayuwar yaro.

Ta hanyar mayar da ajujuwa da al'ummomi cibiyoyin kula da ji, kowane yaro, ko a ƙauyen Malawi ko a birnin Najeriya, zai iya samun damar jin malaminsa, abokansa, da cikakken alƙawarin makomarsa.

Ga mahaifin Ibrahim Issa, wannan fatan shi ne kawai abin da ya rage masa.

"Ban yanke kauna ba," in ji shi. "Idan taimako ya zo - idan wani zai iya gyara kayan aikinsa ko ya koya masa sabuwar hanya - na san zai sake tashi. Muryar yaro na iya yin shiru, amma ruhinsa ba haka yake ba."