Watanni biyu da suka gabata, Amurka ta isa Najeriya da manufar warware rikici—za ta bayar da bayanan sirri, horo, da kuma tallafi na dabaru don taimakawa wajen tunkarar rikicin ta'addanci mai tsanani.

Amma a ranar Alhamis, labari ya bazu cewa Washington ta umarci ma'aikatan ofishin jakadancinta a Nijeriya da iyalansu da ba su da muhimmanci su bar Abuja, tana mai cewa rashin tsaro yana ƙara ta'azzara a kasar.

Lamarin mai karo da juna na da wuyar a yi watsi da shi. Wata babbar ƙasa a duniya da ta zo da sunan ceton wata kasa amma ta nemi ma'aikatan ofishin jakadancinta su gudu ƙasa da watanni biyu bayan haka, ya haifar da tambaya mai muhimmanci wanda wasu masu sharhi ke cewa wataƙila ta fara ne da yadda aka tsara hare-haren ta'addanci da farko.

Mai sharhi kan harkokin tsaro na Najeriya Mubarak Aliyu ya bayyana cewa kallon rikicin na farko ta mahangar waje — musamman daga Amurka, wacce ta yi ƙarya a matsayin "kisan kare dangi ga Kirista" — ta gurbata rikicin mai zurfi, kuma yanzu tana fuskantar Washington da gaskiyar rashin jin daɗi cewa yaƙi da ta'addanci da ta yi tunanin ta fahimta ba shi ne wanda ake yaƙi da shi ba a Nijeriya.

‘Bayar da bayanan karya’

"Amurka ta yi kuskuren daukar hare-haren da kuma yi musu lakabi da 'kisan kare dangi ga Kiristoci'. Akwai rashin fahimtar yadda ta'addanci yake da sarkakiya a Najeriya, kuma akwai rashin fahimtar adadin masu aikata laifuka da ke yankin," in ji Aliyu ga TRT Afrika.

A cewar mai sharhin, tashin hankali a Najeriya ba za a iya bayyana shi zuwa labari ɗaya ba, har ma ya zama mafi muni, na ƙarya kamar yadda Amurka ta bayar ba.

Maimakon haka, ƙalubalen tsaro ya kasance daga bangarori da yawa masu karfafar juna: rikicin ƙabilanci, tashin hankali na ƙabilanci, ta’addancin ‘yan bindiga, ƙungiyoyin 'yan aware, da ta'addanci daga Boko Haram da Daesh - duk suna haɗuwa, wani lokacin suna kalubalantar juna.

"Bayanan Amurka ƙarya ne kuma ba su samu goyon baya daga bayanan rikicin da ake da su ba," in ji Aliyu.

Wannan kuskuren, watakila shi ne ya yi tasiri kan irin kutsen da Amurka ta yi a kasar, in ji shi.

Misali shi ne har yanzu wani harin sama da Amurka ta kai a ƙarshen shekarar 2025, wanda Washington ta yi iƙirarin kai wa 'yan ta'adda a arewa maso-yammacin Najeriya, na da wahalar tantancewa.

"Ba mu san adadin 'yan ta'adda da aka kashe ba," in ji Aliyu. "Amma mun san cewa ya ƙara tunzura tashin hankali. Ƙungiyoyin 'yan ta'adda na amfani da irin waɗannan ayyuka don ɗaukar ma'aikata - a bayyane, 'shi ya sa muke adawa da tasirin ƙasashen yamma.'"

Bayan wannan harin na watan Disamba, an kai hare-haren ta'addanci da dama a Nijeriya. A wannan makon, iyalai da ke makoki sun taru don jana'izar jama'a a Jihar Filato, arewa maso tsakiyar Najeriya, bayan da 'yan bindiga suka bude wuta kan mazauna yankin Angwan Rukuba na ƙaramar hukumar Jos ta Arewa, inda suka kashe aƙalla mutane 30.

Tsari bisa kuskure

A ra’ayin mai sharhi kan harkokin tsaro Kabiru Adamu, wanda shi ma daga Najeriya yake, girma da kuma dorewar tashin hankalin na nuni da wani abu da aka tsara.

"Hukumomin tsaron ƙasa ba su ɗauki matakai masu kyau da inganci don kawo ƙarshen ayyukan 'yan ta'adda ba," Adamu ya shaida wa TRT Afrika.

Alƙaluman sun ƙarfafa wannan damuwa. A shekarar 2024, aƙalla mutane 9,662 aka kashe a cikin tashe-tashen hankula a faɗin Najeriya, inda mafi yawan su suka afku a arewacin kasar.

Zuwa shekarar 2025, mace-macen sun kai 11,968, a cewar bayanai daga Cibiyar ‘Armed Conflict Location & Event Data Project (ACLED)’.

Duk da ƙaruwar kai farmakai - kuma yanzu ga "goyon bayan Amurka" - yanayin ya ci gaba da ƙaruwa. Amurka ta ce ɗaruruwan sojojinta za su ba wa jami'an tsaron Najeriya horo, tallafin leƙen asiri da fasaha maimakon shiga yaki da ‘yan ta’addar kai tsaye.

Adamu ya bayyana cewa hakan na zuwa ne saboda ƙungiyoyi masu dauke makamai sun rikide zuwa masu tirjiya waɗanda ke samun ƙarfi daga tubala guda huɗu.

Tattalin arziki mai dorar da kansa

Adamu ya ce, ƙungiyoyi masu dauke da makamai ba wai kawai masu aikata laifuka da ke hawa babura ba ne, har ma sun zama masu fafutukar tattalin arziki.

“Suna rike da iko da wuraren haƙar ma’adanai, suna yin garkuwa don neman fansa, kuma suna karɓar haraji da jangali. Muddin suna iya samun kuɗi, za su iya ci gaba da ayyukansu.”

A cewar binciken da Cibiyar Bincike ta Duniya ta gudanar kuma ta buga a shekarar 2025, 'yan ta'adda suna da iko da wuraren haƙar zinare ba bisa ƙa'ida ba a yankuna kamar a sassan jihohin Kaduna, Zamfara da Neja.

Wannan tattalin arziki mai dishi-dishi yana ba su damar ba da kuɗi ga ayyuka daban-daban. Cibiyar Binciken Makamai ta Majalisar Dinkin Duniya ta ba da rahoton cewa jami'an tsaron Najeriya sun sha daukar "matakan hana kai hari" a kan ƙungiyoyin 'yan fashi da makami da ke aiki a yankunan karkara da dazuzzuka masu arzikin ma'adanai.

“Katse waɗannan hanyoyin samun kuɗi yana da muhimmanci kamar kowace nasarar fagen daga,” in ji Adamu.

Masana da yawa sun kuma nuna shakku game da matsayin Amurka kan rashin tsaro a Najeriya, inda wasu ke nuni da sha'awar Washington ga albarkatun mai da ma'adanai masu daraja na Najeriya.

Mallakar makamai

"Ba mu yi wani abu mai karfi ba don dakatar da ikonsu na sayen makamai da harsasai ba," in ji Aliyu.

Ƙwarewar waɗannan ƙungiyoyin a bayyane take. Bayan ƙananan makamai, akwai ƙaruwar amfani da fasaha.

A cikin 'yan watannin nan, rundunar sojin Najeriya ta ba da rahoton hare-hare da jiragen sama marasa matuƙa ke tallafawa a arewa maso gabas - alama ce da ke nuna cewa wadanda ba ma hukuma ba na mallakar irin wadannan kayayyaki cikin sauri.

"Ƙungiyoyi da yawa masu ɗauke da makamai yanzu suna amfani da fasahar zamani, gami da jiragen sama marasa matuƙa, don gudanar da hare-hare, da kuma sa ido. Kuma da alama gwamnati tana fama da wannan matakin na sauyi" in ji Aliyu.

Ci gaba da daukar mayaka

Yayin da sojoji sun samu nasarori wajen kawar da manyan kwamandoji, Adamu ya ce wannan bai haifar da amfani na tsawon lokaci ba.

"Gwamnati na kashe kwamandojinsu, amma ba ta hana su daukar sabbin mambobi ba. Don haka, suna sake farfadowa da sake fasalinsu."

Ma'anar hakan na nufin ba tare da katse hanyoyin daukar ma'aikata ba - wanda galibi talauci, akida, da matsalolin cikin kasa ke haifarwa - rikicin na fuskantar barazanar zama mai dorewa.

Cibiyar Binciken Makamai ta Majalisar Dinkin Duniya ta ba da rahoton cewa an sace yara da yawa a arewa maso gabashin Najeriya ko kuma an tilasta musu shiga kungiyoyin masu dauke da makamai. Misali, UNICEF ta ba da rahoton cewa an dauki yara sama da 3,500 kuma an yi amfani da su ta hanyar kungiyoyin masu dauke da makamai wadanda ba na gwamnati ba tsakanin 2013 da 2017.

Kai komo: damar da aka yi biis da ita

A ƙarshe, akwai matsalar kai komo, a cewar Aliyu.

“Su manyan kungiyoyi ne masu aikata laifuka, suna amfani da babura don zirga-zirga daga nan zuwa can. Najeriya ba ta yi wani abu mai yawa don hana su samun waɗannan damarmaki ba.”

Tun daga samar da mai zuwa hanyoyin gyara, 'yan ta'adda sun ci gaba da samun dama mai gwabi da ke ba su damar kai hari da sauri tare da ja da baya ba tare da wata matsala ba.

“Har ma kuna ganin suna haɗa kayan aiki a kan waɗannan babura… To ina suke samun kuzarin hakan?”

Shaidu sun sha ba da rahoton cewa maharan suna zuwa a kan gungun babura —injin suna ruri, ƙura tana tashi—kamar ƙungiyoyin babura masu tsari suna mamaye ƙauyuka, suna kai hari, suna wawushe dukiya sannan su ɓace cikin dazuzzukan da ke kewaye kafin a samu taimako.

Rikicin aminta da juna

Duk da haka bayan dabaru da hikomomi, akwai wani tushe mai rauni: aminci.

Adam ya jaddada cewa tsaro a yanzu ya dogara ne akan mutane - al'ummomi da ke son bayar da bayanan sirri. Amma a sassa da yawa na Najeriya, wannan dangantaka ta lalace saboda rashin aminci.

Ayyukan da aka yi a baya da kuma kura-kuran sojoji da suka kashe fararen hula sun ƙara tsananta zargi, in ji Adamu.

Sakamakon haka babban "gibi ne a cikin kwakwalwar ɗan adam" - galibi kayan aiki mafi inganci don yaƙi da rashin tsaro.