Fatima Ahmed, malamar makarantar firamare a Khartoum, Sudan, har yanzu tana tuna lokacin da kusan kashi uku cikin huɗu na ɗalibanta na aji 3 suka ɓace.

"A farkon shekarar 2025 ne abin ya faru," ta shaida wa TRT Afrika. "Wata rana, yara 22 ba su zo ba. Iyalansu sun guje wa tashin hankalin da ke ƙaruwa. Cikin mako guda, ajina mai rai mai mutane 44 ya zama mai dalibai 12."

Fatima yanzu tana koyarwa a ƙarƙashin gine-gine daban-daban duk lokacin da aka nemi aiki bayan fara aikin sake gina makarantarta a matsayin matsuguni.

Ba ta san hakan ba a lokacin, amma ɗalibanta sun zama wani ɓangare na wani yanayi mai ban tsoro a duniya: a shekara ta bakwai a jere, adadin yara da matasa da ba sa zuwa makaranta ya ƙaru - yanzu ya kai miliyan 273 a duk duniya, a cewar rahoton UNESCO na ‘2026 Global Education Monitoring (GEM)’.

Rahoton da aka buga a ranar 25 ga Maris, ya nuna cewa cigaban da ake samu wajen ci gaba da kula da yara a makarantu ya ragu a kusan kowane yanki tun daga shekarar 2015, tare da raguwar yawan jama'a a yankin kudu da hamadar Sahara, galibi saboda ƙaruwar yawan jama'a.

Rikice-rikice da dama - ciki har da yaki- sun kuma kawo cikas ga ci gaba. Sama da yara ɗaya cikin shida suna zaune a yankunan da rikici ya shafa, wanda ke wakiltar miliyoyin ƙarin yara da ba sa zuwa makaranta fiye da waɗanda aka bayyana a cikin kididdigar.

"Ɗaya cikin shida," in ji Fatima. "Wannan ba ƙididdiga ba ce kawai. Waɗannan ɗalibaina ne."

Litattafan da ake rarrabawa

A Malawi, Chisomo Kalonga, wacce yanzu take da shekaru 17 a babban birnin Lilongwe, ta taɓa yin mafarkin zama ma'aikaciyar jinya.

Ta fara makarantar firamare kamar yawancin yara - Malawi tana da yawan masu shiga makarantar da ya kai kashi 88-90%. Amma zama a makaranta ya zama abu mai wahala.

"Aji yana da yara kusan 40 kuma littattafan karatu guda huɗu ne kawai ga kowanne yara goma," in ji ta. "Na ci gaba da faɗuwa jarrabawa kuma na maimaita aji. Daga ƙarshe, na daina karatun."

Duk da cewa makarantar firamare kyauta ce a Malawi tun 1994, adadin kammala karatun ya kai ƙasa da kashi 33%, inda kusan rabin yaran da suka shiga makaranta suka kammala. Talauci yana tilasta wa mutane da yawa su shiga aikin kwadago.

Nisa, rashin ingantattun ababen more rayuwa, aure da wuri, da juna biyu suna tilasta wa 'yan mata fita musamman a manyan ajujuwa.

Kusan kashi 25% na ɗalibai suna maimaita aji, wanda hakan ke ƙara hatsarin barin makaranta.

"Wannan shi ne gaskiyarmu," in ji Chisomo. "Ƙanina har yanzu ba ya zuwa maranta."

Dalibai 25 a aji a kowane minti guda

Duk da ƙalubalen, ƙasashen Afirka da dama sun samu nasarori masu ma'ana.

A cewar bayanan UNESCO, Madagascar da Togo sun rage yawan yaran da ba sa zuwa makaranta da akalla kashi 80% tun daga shekarar 2000. Côte d'Ivoire ta rage yawan yaran da ba sa zuwa makaranta da rabi a duk faɗin matakin shekaru, yayin da Ethiopia ta ƙara yawan ɗaliban firamare daga kashi 18% a shekarar 1974 zuwa kashi 84% a shekarar 2024—wani gagarumin ci gaba.

Akasin haka, mafi munin koma-baya da aka samu ya faru a faɗin ƙasashen kudu da hamadar sahara, sakamakon ƙaruwar yawan jama'a. Ƙasashen da rikici ya shafa, ciki har da Burkina Faso, Mali, da Sudan ta Kudu, suna ganin miliyoyin yara sun kulle ajujuwa. A Gabas ta Tsakiya, rikice-rikicen yanki da ke ci gaba sun tilasta rufe makarantu da yawa, wanda ya bar yara gaba ɗaya cikin hatsari.

Ga abin mamaki: tun daga shekarar 2000, yawan masu shiga makarantu a duniya ya karu da miliyan 327—daidai da ƙarin yara sama da 25 da ke zuwa makaranta a kowane minti. Yawan masu shiga makarantun kafin firamare ya karu da kashi 45%, bayan sakandire kuma ya kai kashi 161%.

Duk da haka, a halin yanzu, duniya ba za ta cim ma kashi 95% na kammala karatun babbar sakandire ba har zuwa shekarar 2105. Wannan na nufin shekaru 80 kenan daga yanzu.

Meye zai yi aiki meye ba zai yi ba

Babu wata manufa guda da ta kayyade wariya amma shaida tana taimakawa wajen tabbatar da hakan. A cikin ƙasashe 14 na Afirka, mayar da ilimi ya zama dole—ba wai kyauta kawai ba—an ƙara shi tsawon shekara guda na makarantu.

Wutar lantarki a Cambodia ta ƙara kusan cikakkiyar shekara. Shirye-shiryen abinci na makaranta suna ƙara rabin shekara na koyo ga kowace dala 100 da aka kashe.

Duk da haka, yayin da masu ba da tallafi ke ja da baya, waɗannan shirye-shiryen suna fuskantar rugujewa. Kashi 8% ne kawai na ƙasashe a duniya ke sake rarraba kayayyakin neman ilimi ga al'ummomin da ba su da galihu.

"Wannan rahoton ya tabbatar da wani yanayi mai ban tsoro, tare da ƙaruwar matasa da ba su da ilimi a duk faɗin duniya kowace shekara," in ji Darakta Janar na UNESCO Khaled El-Enany. "Duk da haka, akwai fata nagari.

Tun daga shekarar 2000, yawan shiga makarantun firamare da sakandire ya karu da kashi 30% gaba ɗaya, kuma ƙasashe da yawa suna samun ci gaba mai ma'ana," in ji UNESCO.

"Cigaba ba abu ɗaya ba ne domin ana yawan yin watsi da yanayin. Dole ne manufofin ƙasa su kasance masu buri da tushe a cikin abin da za a iya cim mawa da gaske.

Ya kamata manufofin duniya su zama jimillar waɗannan alkawuran, ba akasin haka ba," in ji Daraktan Rahoton GEM Manos Antoninis.

A Sudan, Fatima Ahmed ba ta yi kasa a gwiwa ba. Kowace safiya, tana shirya aji a wasu matsugunan da suka haɗa da darussa a ƙarƙashin tanti da sauran gine-gine na wucin gadi.

"Ga yaran da za su dawo," in ji ta. "Zan kasance a nan lokacin da suka dawo."