Weerarka Iiraan oo imanaya xilli ay socdaan wada-hadallada nukliyeerka. Maxaa xiga?
Khubaro Iiraaniyiin ah oo ka faallooday saameynta weerarka wadajirka ah ee Mareykanka iyo Israa’iil.
Saacado yar ka hor inta aysan ciidamada Mareykanka iyo Israa’iil weerarin Iiraan, Wasiirka Arrimaha Dibadda Cumaan Badr Albusaidi ayaa bixiyay qiimeyn rajo leh oo ku saabsan wada-hadallada u dhexeeyay mas’uuliyiinta Mareykanka iyo Iiraan si loo soo afjaro ismariwaaga nukliyeerka.
Albusaidi, oo dhexdhexaadinayay ergada Mareykanka iyo Iiraan, ayaa ku dhawaaqay in dhammaan arrimaha lagu xallin doono “si is-afgarad iyo si dhammaystiran” muddo saddex bilood gudahood ah.
Wasiirka arrimaha dibadda ayaa ku tilmaamay wada-hadalladii ugu dambeeyay ee ka dhacay Geneva inay ahaayeen “horumar aad u muhiim ah oo aan waligiis hore loo gaarin” oo u dhexeeya labada dhinac.
Laakiin saacado yar kadib ku dhawaaqistiisa, ciidamada Mareykanka iyo Israa’iil ayaa duqeeyay bartilmaameedyo badan oo ku yaalla Iiraan, taasoo ku dhow inay ku celiso wixii dhacay kadib wada-hadalladii bishii Juun ee u dhexeeyay Tehran iyo Washington, kuwaas oo ku dhammaaday weerar wadajir ah oo Israa’iil iyo Mareykanku ku qaadeen Iiraan.
“Ciidamada Mareykanka waxay wadaan howlgal ballaaran oo socda si looga hortago in nidaamkan xagjirka ah ee shar leh uu khatar ku noqdo Mareykanka iyo danaha amniga qaran ee aasaasiga ah,” ayuu Trump ku yiri farriin muuqaal ah Sabtidii, isagoo muujiyay howlgal weyn oo ka dhan ah Iiraan.
“Waxaan burburin doonnaa gantaalladooda oo waxaan dhulka la simi doonnaa warshadahooda gantaallada,” ayuu raaciyay, isagoo ku eedeeyay Tehran inay isku dayeyso inay dib u dhisto barnaamijkeeda nukliyeerka inkastoo weerarkii Juun uu si weyn u waxyeelleeyay goobaha nukliyeerka ee Iiraan.
Luqadda uu adeegsaday Trump ayaa muujinaysa in Mareykanku doonayo inuu beegsado kaydadka gantaallada ee Iiraan, sida ay sheegeen khubaro.
“Waxaan maqlay qaraxyo dhowr ah, sida muuqata gantaallo hawada laga soo tuuray oo ka yimid hawada Ciraaq,” ayuu yiri Ali Akbar Dareini, oo ah falanqeeye siyaasadeed oo Iiraani ah oo fadhigiisu yahay Tehran.
“Waxay ahaayeen gantaallo cruise ah oo Mareykan ah,” ayuu yiri Mohammed Eslami, oo ah saynisyahan siyaasadeed oo ka tirsan Jaamacadda Yurub ee Institute, isagoo ku daray, “Waa inaan aragnaa waxa dhacay.”
Weli ma cadda sida ay Iiraan uga jawaabi doonto. Sannadkii hore, iyadoo aargoosaneysa weerarradii Mareykanka iyo Israa’iil, Iiraan ayaa beegsatay saldhig milatari oo Mareykan ah oo ku yaalla Qatar.
“Aargoosigu wuxuu ku xirnaan doonaa heerka garaaca ay la kulmeen, balse weli waa goor hore in wax la sheego,” ayuu Eslami u sheegay TRT World, isagoo intaa ku daray in Tehran ay u dhaqaaqi karto “inay doorato hoggaan cusub haddii loo baahdo.”
“Iiraan waxay isu diyaarinaysaa aargoosi iyo jawaab burburin ah oo ka dhan ah nidaamka Sahyuuniga,” ayay tiri Tasnim, oo ah wakaalad warar oo si dadban ula xiriirta Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah ee Iiraan (IRGC), iyadoo ula jeedda Israa’iil.
Sida ay sheegayaan warbaahinta dowladda Iiraan la xiriirta, Mareykanka ayaa ku weeraray hoyga Hoggaamiyaha Sare Ali Khamenei ee degmada Pasteur ee Tehran ugu yaraan toddobo gantaal.
“Waxaa laga yaabaa inay mar kale dileen saraakiil sare oo ka tirsan IRGC iyo ciidanka caadiga ah,” ayuu yiri Eslami.
“Iiraan waxay bilaabi doontaa inay tuurto roob gantaallo ah saacado gudahood ama xitaa daqiiqado,” ayuu yiri.
Markii la weydiiyay in Iiraan u diyaarsaneyd weerarka iyadoo wada-hadalladii Geneva ay socdeen, Eslami wuxuu sheegay in inkastoo diblomaasiyiintu rajeynayeen xal wadahadal ah, “ciidamada qalabka sida way diyaarsanaayeen, sida aan qiyaasayo.”
Wariye Iiraani ah oo fadhigiisu yahay Tehran, oo doonaya inuu magaciisa qariyo, ayaa saadaaliyay dagaal dheer, balse sidoo kale sheegtay in dad badan oo Iiraani ah ay walaacsan yihiin.
Wariyaha ayaa ku tilmaamay dhaqdhaqaaqa taraafikada ee guud ahaan Tehran in “dad qaar ay bilaabeen inay waddooyinka ku dhawaaqaan hal-ku-dhigyo ka dhan ah dowladda.”
Balse waxay intaa ku dartay in “Jamhuuriyadda Islaamiga ahi weli sii jiri doonto. Xaalad noocee ah ay ku jiri doonto ma sheegi karo, balse dib uma laaban doonaan. Xitaa haddii ay ku khasbanaadaan inay gobolka oo dhan dab qabadsiyaan, way sameyn doonaan.”
Eslami ayaa ku tilmaamay mudaharaadayaasha ka soo horjeeda dowladda inay yihiin “qayb yar oo ka mid ah bulshada Iiraan,” oo ah “aqlabiyad qaylo badan,” halka aqlabiyadda aamusan ee dalka ay “calanka isu taagi doonaan.”
“Waqtigan la joogo, waxay noqon lahayd arrin aan macquul ahayn in mucaaradku isu soo baxaan waddooyinka. Dowladda ayaa cadaadin lahayd,” ayuu yiri.