Waa maxay sababta ay Israa'iil uga walaacsan tahay doorka sii kordhaya ee Turkigu ku leeyahay NATO

Saddexdii sano ee la soo dhaafay, Israa’iil weerarkeedu kuma ekeyn Falastiiniyiinta Qaza iyo Daanta Galbeed ee la haysto oo kaliya, balse sidoo kale dhowr dowladood oo madax-bannaan oo Bariga Dhexe ah – laga bilaabo Lubnaan ilaa Suuriya, Yemen iyo dhawaan Iiraan – taasoo sii xoojisay sawirkeeda ah inay tahay qas-wade ku dhex jira gobolka xiisaddu ka aloosan tahay.

Halka Turkiga, oo xubin ka ah NATO, uu muddo dheer raadinayay xalal nabadeed si loo soo afjaro colaadaha kala duwan laga bilaabo Ukraine ilaa Qaza iyo Iiraan, balse Israa’iil ayaa isku dayday xeelado kala duwan si ay u wiiqdo dadaallada nabadeed ee Ankara.

“Dhaqanka cadaawadeed ee Israa’iil ee ka dhanka ah Turkiga ayaa si gaar ah u kordhay labadii sano ee u dambeeyay, iyadoo u dirtay Ankara fariimo dagaal oo leh cod militari,” ayuu yiri Gokhan Batu, oo ah falanqeeye siyaasadeed oo fadhigiisu yahay Ankara kana faallooda siyaasadda Israa’iil iyo Bariga Dhexe, isagoo tixraacaya xiisadaha sii kordhaya ee gobolka tan iyo 7-dii Oktoobar 2023.

Turkiga ayaa noqday mid ka mid ah dhaleeceeyayaasha ugu codka dheer ee Israa’iil tan iyo markii Tel Aviv ay bilowday dagaal xasuuq ah oo ka socda Qaza, kaasoo dilay boqolaal kun oo qof isla markaana dhulka Falastiin ka dhigay mid burbursan.

Ra’iisul Wasaaraha Israa’iil Benjamin Netanyahu ayaa wajahaya cadaadis sii kordhaya oo caalami ah, iyadoo maxkamad caalami ah xitaa ka soo saartay amar qabasho.

Sidoo kale wuxuu la kulmayaa dhaleeceyn gudaha ah, iyadoo hoggaamiyeyaasha siyaasadda, saraakiisha militariga iyo shacabka ay muujiyeen caro ku saabsan u adeegsigiisa dagaallada sidii aalad uu ku sii joogo xukunka.

Batu ayaa sheegay in cadaawadda sii kordheysa oo Israa’iil ay u qabto Turkiga laga fahmi karo isbeddellada juqraafi-siyaasadeed ee dhawaan dhacay.

“Dhaqankan (Israa’iil) si fiican ayaa loo fahmi karaa marka la eego awoodda sii kordheysa ee Turkiga ee Bariga Dhexe iyo soo noqoshadiisa dalka kaliya ee awood u leh inuu dheellitiro awoodda Israa’iil ee gobolka,” ayuu Batu u sheegay TRT World.

Warshadaha wax-soo-saarka agabka difaaca ee Turkiga oo horumaraya, lehna rikoodh la xaqiijiyay – laga soo bilaabo diyaarado aan duuliye lahayn oo heer sare ah ilaa awoodda dhanka badda ee sii kordheysa oo ay qaateen dalal kale sida Talyaaniga – ayaa walaac weyn ku haysa dowladda qallafsan ee Netanyahu, sida uu sheegay Batu.

Turkiga ayaa xagaagan martigelin doona shir muhiim ah oo ay iskugu imaanayaan xubnaha NATO, halkaas oo isbahaysiga reer galbeedku uu fursad u heli doono inuu qiimeeyo xiisadaha juqraafi-siyaasadeed ee sii kordhaya ee ka dhex jira colaadaha ka socda Bariga Yurub ilaa Bariga Dhexe.

Turkiga, oo leh ciidanka labaad ee ugu baaxadda weyn NATO, iyo Boqortooyada Ingiriiska ayaa dhowaan kala saxiixay heshiis difaac, taasoo ahayd caddeyn kale oo muujineysa soo jiidashada amni ee Ankara u leedahay xulafadeeda reer galbeedka.

Maxaa muhiim ka dhigaya NATO?

Israa’iil kuma faraxsana xubinnimada Turkiga ee NATO, taasoo ka hor istaagta Tel Aviv inay si firfircoon uga hortagto joogitaanka sii kordhaya ee Ankara ee meelo kala duwan, laga bilaabo Liibiya ilaa Soomaaliya iyo Suuriya, ayuu yiri Ali Burak Daricili, oo ah aqoonyahan ka tirsan waaxda xiriirka caalamiga ah ee Jaamacadda Bursa Technical University.

Inkasta oo hoggaanka Israa’iil ee hadda lagu tilmaamay “diin-ku-gabbad xagjir ah” ay ku kacaan falal dagaal, Turkiga wuxuu sii ahaan doonaa mid adeegsada siyaasad caqli ku dhisan, isagoo si “macquul ah” uga jawaabaya kicinta dowladda Netanyahu ee gobollo kala duwan, ayuu Daricili u sheegay TRT World.

Halka Turkigu isku dayayo inuu ilaaliyo midnimada dhuleed ee Soomaaliya isagoo dhex-dhexaadinaya Soomaaliya iyo Itoobiya si loo xalliyo khilaafaadka u dhexeeya labada dal ee Bariga Afrika, Israa’iil waxay doonaysaa inay xasillooni darro ka abuurto gobolka iyadoo aqoonsaneysa Somaliland, oo ah gobol gooni u goosad ah, inuu yahay dal madax-bannaan.

Sida Bariga Afrika, Turkigu wuxuu sidoo kale si weyn uga shaqeeyay ka hortagga iyo dejinta dagaalka Iiraan.

Sidoo kale Suuriya, halka Israa’iil ay sii waddey duqeynta meelo kala duwan iyadoo taageereysa kooxo qowmiyadeed iyo diimeed sida Druze-ka ka oo ka soo horjeeda hoggaanka cusub ee Dimishiq, Turkiga wuxuu ka caawiyay dalka inuu u gudbo qaran xasilloon oo leh dowlad dhexe oo xooggan.

“Waa ay cadahay in xubinnimada Turkiga ee NATO ay caqabad weyn ku tahay hoggaanka xagjirka ah ee Netanyahu,” ayuu yiri Batu. Inkastoo Israa’iil ay waddo dadaallo borobogaando ah oo ka dhan ah Turkiga, dowladda Sahayuuniyadda ma laha wax saameyn ah oo ku saabsan xubinnimada Ankara ee isbahaysigan reer galbeedka, ayuu yiri Batu isagoo kusii daray “Waa dadaal aan miro dhal ahayn.”

Halka Turkigu uu ka qayb qaatay hawlgallo kala duwan – laga bilaabo Soomaaliya ilaa Kosovo, halkaas oo uu hoggaamiyo hawlgalka nabadda ee isbahaysiga – kooxaha taageersan Israa’iil ee Maraykanka iyo taageerayaashooda ayaa soo saaray warbixinno muran dhaliyay si ay gudaha NATO uga abuuraan aragti ka dhan ah Turkiga.

“Inkasta oo Israa’iil aysan ahayn xubin rasmi ah oo ka tirsan NATO, qaabka dhaleeceynta loo soo bandhigo iyadoo lagu eegayo ‘heerarka NATO’ waxaa loo arkaa isku day ay wadaan dhinacyo dibadda ah oo doonaya inay saameyn ku yeeshaan doodaha gudaha ee ururka,” ayuu yiri Ozgur Korpe, oo ah aqoonyahan ka tirsan Jaamacadda Difaaca Qaranka (National Defence University).

“Waxay u muuqataa in qaar ka mid ah machadyada fikirka (ee taageersan Israa’iil) ay isku dayayaan inay dib u qeexaan heerka khataraha wadajirka ah ee NATO ee heer gobol, halka diidmada Turkiga oo ku saleysan mudnaanta amnigiisa qaranka si ula kac ah loogu soo bandhigo ‘khilaaf gudaha isbahaysiga ah’,” ayuu Korpe u sheegay TRT World.

Su’aalaha ku saabsan doorka Turkigu waxay u muuqdaan kuwo la xiriira nidaamka adduunka ee dhinacyada-badan halkii ay ka ahaan lahaayeen awooddiisa militari, ayuu xusay, balse wuxuu intaas ku daray in Ankara aysan mar dambe ahayn xubin kaliya difaacaysa xadka koonfur-bari ee isbahaysiga sida ay ahayd xilligii Dagaalkii Qaboobaa.

“Waa muhiim in la xasuusto in kuwa arrintan su’aal ka keenaya aysan ahayn xubno ka tirsan NATO oo ay yihiin koox yar oo mucaarad joogto ah,” ayuu yiri, isagoo tixraacaya codadka taageersan Israa’iil.

Inkasta oo mashiinka borobogaandada Israa’iil uu shaqeynayo, ma aha oo kaliya shacabka Turkiga balse sidoo kale bulshada reer galbeedka ee dalalka NATO ayaa kordhinaya codkooda ka dhanka ah dhaqanka xasuuqa ee Israa’iil ee Qaza iyo rabshadaha deegaamaysiga sharci-darrada ah ee ka socda tuulooyinka iyo magaalooyinka Daanta Galbeed.

Isbaanishka iyo dhawaan Talyaaniga, oo ah laba dal oo xubin ka ah NATO kana tirsan Midowga Yurub, ayaa si adag u dhaleeceeyay xadgudubyada Israa’iil laga bilaabo Qaza ilaa dagaalka Iiraan, ayuu yiri Daricili, isagoo tilmaamay walaaca sii kordhaya ee ka jira reer galbeedka ee ku saabsan dhaqanka rabshadaha ee Tel Aviv.

Falanqeeyayaashu waxay tilmaamayaan in isbahaysiga milatari ee transatlantic uu horey uga soo gudbay caqabado badan, isla markaana uu ka gudbi doono falalkan carqaladeynaya ee Israa’iil iyo sidoo kale khilaafaadka la xiriira Maraykanka ee ku saabsan kharashaadka difaaca.

Inkasta oo uu jiro cadaadis sii kordhaya oo u dhexeeya Washington iyo caasimadaha Yurub, NATO guud ahaan waxaa la filayaa inay si “macquul ah” uga jawaabto dhaqanka gardarrada ah ee Israa’iil iyo dagaalka Iiraan, sida uu sheegay Daricili, oo hore uga tirsanaa sirdoonka Turkiga.

“Haddii Turkiga uusan ka mid ahayn NATO, Yurub ma heli karto qaab-dhismeed amni oo dhab ah. Israa’iil ma go’aamin karto mustaqbalka NATO.”

Siyaasadaha dhul-ballaarsiga ah ee Israa’iil ee gobolka ayaa laga yaabaa inay gaareen xadkoodii, iyadoo dalkaas oo ay ku nool yihiin sagaal milyan oo qof uu u muuqdo mid ka daalay dagaallo badan oo ka socda dhowr jiho, ayuu ku daray aqoonyahanku, isagoo tixraacaya weerarrada waxyeellada leh ee Iiraan ka geysatay magaalooyin kala duwan oo Israa’iil ah.

Madax-bannaani istaraatiiji ah

Khuburadu waxay sidoo kale tilmaamayaan in hoggaanka Turkiga, oo si fiican uga warqaba borobogaandada Israa’iil ee ka dhanka ah Turkiga ee laga wado Maraykanka iyo meelaha kale, uu horey u qaatay siyaasad madax-bannaani istaraatiiji ah si uu u xaqiijiyo danihiisa siyaasadeed ee gobollo kala duwan.

Marka laga reebo xubinnimada NATO, oo siisa Ankara “fursad istaraatiiji ah oo muhiim ah,” hantida ugu weyn ee Turkiga waa awooddiisa qaran iyo awoodda siyaasadeed iyo militari, taasoo muujineysa saameyntiisa laga bilaabo warshadaha wax-soo-saarka agabka difaaca ilaa fiditaanka sii kordhaya ee gobollada laga bilaabo Waqooyiga Afrika ilaa Azerbaijan iyo Pakistan, ayuu yiri Batu.

Halka codadka taageersan Israa’iil ee Maraykanka iyo siyaasiyiin caan ah sida ra’iisul wasaarihii hore Naftali Bennett ay isku dayayaan inay wiiqaan saameynta siyaasadeed ee sii kordheysa ee Turkiga ee juqraafiyadda Eurasia laga bilaabo Bariga Yurub ilaa Bariga Dhexe, Caucasus iyo Bartamaha Aasiya, Ankara marnaba kama lababaleyn inay ku sii socoto waddadeeda, ayuu ku daray.

“Turkiga waxay u badan tahay inay ka jawaabto istaraatiijiyadda go’doomineed iyo hareeraynta ee Israa’iil iyadoo sii xoojinaysa madax-bannaanideeda istaraatiiji ah,” ayuu yiri Korpe.

Ankara waxay kaga jawaabaysaa siyaasad dibadeed oo firfircoon hab-dhaqanka cadaawadda ah ee Israa’iil iyo xaaladaha kale ee gobolka ee taban ee laga yaabo inay ka saaraan Turkiga, ayuu ku daray Korpe.

“Turkiga wuxuu sii wadi doonaa inuu isticmaalo booskiisa hay’adeed ee NATO iyo miisaankiisa juqraafi-siyaasadeed, sidii agab diblomaasiyadeed oo uu uga hortago dadaallada noocan ah.”