Wixii ka dambeeyay isku daygii afgambiga ee khiyaanada ahaa ee Ururka Argagixisada Fetullah (FETÖ) ka abaabulay Turkiga 15-kii Luulyo 2016, waxaa dhacay isbeddel weyn oo istaraatiiji ah oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda Turkiga ee ku wajahan Afrika.

Tan iyo dhacdadaas, Turkigu wuxuu ballaariyay talagelintiisa qaaradda, isaga oo ka gudbay xiriirro ganacsi oo keliya, isla markaana si qoto dheer u hay’adeeyay xiriirrada siyaasadeed, militari, warshadaha difaaca iyo gaar ahaan iskaashiyada amniga ee ku wajahan la-dagaallanka argagixisada.

Wadaagga xogaha sirdoonka iyo isbahaysiyada amni ee loo sameeyay burburinta shabakadaha sharci-darrada ah ee FETÖ ee Afrika ayaa dharbaaxo culus ku dhuftay howlgalladii muddada dheer ururku ka waday qaaradda.

Sababta ugu weyn ee guushan horseeday waxay ahayd diblomaasiyadda tooska ah ee hoggaamiye ilaa hoggaamiye ee uu shakhsiyan hormuudka ka ahaa Madaxweyne Recep Tayyip Erdoğan.

Isaga oo si toos ah ula talagelayay madaxda Afrika, Madaxweyne Erdoğan wuxuu soo bandhigay caddeymo dhab ah oo muujinaya in FETÖ uusan khatar casri ah ku ahayn Turkiga oo keliya, balse uu sidoo kale halis ku yahay amniga qaranka, madaxbannaanida iyo mustaqbalka dal kasta oo Afrikaan ah oo uu ku dhex milmo.

Mowqifkan adag ayaa si weyn uga hirgalay guud ahaan qaaradda. Sidaas awgeed, Ururka Iskaashiga Islaamka (OIC) iyo Midowga Afrika (AU) labaduba waxay FETÖ si rasmi ah ugu aqoonsadeen urur argagixiso sannadkii 2016.

Tallaabadan go’aanka leh waxay caddeyn muuqata u tahay garab istaagga xooggan ee ay dalalka Afrika la wadaagaan Turkiga.

Burburinta kaabeyaasha ururka

Bilowgii geeddi-socodkan, dalal dhowr ah oo ay ka mid yihiin Soomaaliya, Suudaan, Tuniisiya iyo Madagascar ayaa si degdeg ah u garwaaqsaday xaqiiqada khatarta, isla markaana tallaabo degdeg ah qaaday.

Iyaga oo xiray iskuullada, ururrada iyo hay’adaha ganacsi ee kooxda xiriirka la lahaa, dowladahaasi waxay hantidii ay khusaysay si toos ah ugu wareejiyeen Jamhuuriyadda Turkiga.

Dhanka kale, dalal ay ka mid yihiin Senegal iyo Mauritania, ururka argagixisada ayaa tobannaan sano ku dhex milmay hay’adaha maamulka iyo qoysaska saamaynta leh, isaga oo howlgallo qarsoodi ah ka fulinayay xarumaha waxbarashada.

Inkasta oo shabakadahan xididdada qotada dheer leh ay caqabad weyn ku ahaayeen qaab-dhismeedka bulshada ee maxalliga ah iyo amniga Turkiga labadaba, haddana si nidaamsan ayaa loo burburiyay, iyada oo loo marayo talagelinta diblomaasiyadeed ee joogtada ah ee Turkiga iyo tallaabooyin ka hortag ah oo si gaar ah loo waafajiyay.

Doorka Maarif ee waxbarashada

Halkii uu Turkigu si fudud iskuulladan u xiri lahaa oo uu bannaan waxbarasho ka tegi lahaa, wuxuu qaatay hab macquul ah oo hay’adahaas loogu wareejiyay Mu’asasada Maarif ee Turkiga.

Tallaabadan la qorsheeyay waxay ka hortagtay in waxbarashada ardayda Afrika ay carqalad gasho, iyadoo iskuulladana loo beddelay nidaam casri ah oo ammaan ah, kuna waafaqsan manhajyada rasmiga ah ee qaranka.

Isbeddelkan wuxuu faa’iido weyn u noqday bulshooyinka deegaanka, maaddaama qaab-dhismeedyadii waxbarasho iyo bulsho ee ay FETÖ hore uga faa’iidaysan jirtay si degdeg ah loogu soo celiyay Mu’asasada Maarif

Xaaladdan gudaheeda, Mu’asasada Maarif ee Turkiga waxay ka gudubtay oo keliya maamulidda iskuulladii lala wareegay, waxayna noqotay wejiga lagu kalsoon yahay ee diblomaasiyadda dadweynaha Turkiga ee waxbarashada caalamiga ah.

Iyadoo hirgelinaysa manhaj ku salaysan sayniska, tignoolajiyada, qiyamka guud ee aadanaha iyo ixtiraam qoto dheer oo loo hayo dhaqamada maxalliga ah, Mu’asasada Maarif ee Turkiga waxay si wax ku ool ah u tirtiraysaa raadadka manhajkii fikirka ku salaysnaa ee wax marin habaabinta ahaa ee kooxda.

Iyadoo si buuxda ugu shaqaynaysa sharciyada maxalliga ah iyo xuquuqda madaxbannaanida, qaab-dhismeedkan hay’adeed wuxuu kasbaday kalsoonida muwaadiniinta Afrika iyo mas’uuliyiinta dowladda labadaba, iyada oo loo marayo waxbarasho tayo sare leh, macallimiin aqoon leh iyo fursado deeq waxbarasho oo dhammaystiran.

Sidaas awgeed, joogitaanka Mu’asasada Maarif ee Turkiga ee qaaradda ma noqon oo keliya dawo ka hortagta falalka waxyeellada leh, balse wuxuu sidoo kale dhisay buundo waarta oo qalbiyada isku xirta, kuna salaysan is-ixtiraam iyo iskaashi aan gumeysi ahayn oo labada dhinacba faa’iido u leh.

Kala duwanaanshaha gobollada iyo caqabadaha

Inkasta oo guud ahaan ololaha ka dhanka ah FETÖ ee Afrika uu keenay natiijooyin aad u wanaagsan, haddana jawaabtu isku mid kama noqon xawaaraha iyo go’aanka dhammaan gobollada.

Adkaanta tallaabooyinka laga qaaday ururka waxay si dabiici ah ugu kala duwanaatay qotada uu shabakaddiisu ku dhex milantay iyo mowqifyada siyaasadeed ee gaarka ah ee dalalka martida loo yahay.

Ugu dambayn, ololaha aan kala go’a lahayn ee ka dhanka ah shabakadaha qarsoon ee FETÖ ee Afrika wuxuu u dhacay saddex qaab oo kala duwan, iyadoo lagu salaynayo heerka fahamka dalalka martida loo yahay: dalal aqoonsaday khatarta tooska ah oo si degdeg ah ula safay Turkiga; dalal markii hore ka labalabeeyay balse ugu dambayn wareejiyay iskuullada; iyo dalal uu ururku weli isku qarinayo dhexgal qoto dheer iyo caqabado sharci iyo siyaasadeed.

Inkasta oo ay jiraan meelo kooban oo gobolka ah oo iska caabin laga muujiyay, haddana fahamka ah in FETÖ uu u shaqeeyo sidii shabakad dembiyeed iyo argagixiso oo caalami ah ayaa maalin kasta ku sii xoogeysanaya Afrika, geeddi-socodka lagu baabi’inayana wuxuu ku sii socdaa go’aan adag.

Garab istaaggii qaaraddu muujisay kaddib isku daygii afgambiga ee 15-kii Luulyo wuxuu weli yahay dhacdo taariikhi ah, taas oo xiriirka Turkiga iyo Afrika u qaaday heer iskaashi ku dhisan is-aaminaad iyo aragti wadaag ah oo dhinaca amniga ah.