Maxaa ka dhigaya iskaashiga Soomaaliya iyo Turkiga mid xoog leh iyadoo uu jiro buuq fara badan

Xiriirka u dhexeeya Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya iyo Jamhuuriyadda Turkiga wuxuu ka mid yahay iskaashiyada laba geesoodka ah ee ugu muhiimsan uguna adkeysiga badan ee ka jira isdhexgalka caalamiga ah ee xilligan.

Xilli ku-tiri-ku-teenka iyo wararku ay ka dheereeyaan xaqiiqooyinka oo ay mararka qaar qalloociyaan runta, iskaashigan wuxuu kaga soocan yahay kuwa kale isagoo ku dhisan waxqabad dhab ah, ixtiraam wadajir ah, iyo natiijooyin la cabbiri karo.

Inkasta oo uu soo jiitay dareen, mararka qaarna dhaleeceyn, haddana xooggiisu wuxuu ku jiraa awoodda uu uga gudbo hadalladaas iyadoo la adeegsanayo joogteyn, hufnaan, iyo ujeeddo wadaag ah.

Waxaan xusuustaa sheeko fudud balse muujinaysa xaqiiqo qoto dheer oo dhexmartay Wasiirka Deegaanka iyo Isbeddelka Cimilada ee Soomaaliya, Mudane Bashir Maxamed Jaamac, iyo dhiggiisa Turkiga, Mudane Murat Kurum. Markii la weydiiyay tirada dadka Soomaaliya, Wasiir Bashiir wuxuu si kaftan ah u yiri: “105 milyan, marka la isku daro 85 milyan oo Turki ah iyo 20 milyan oo Soomaali ah.”

Kaftankaas hoostiisa waxaa ku jira xaqiiqo ka weyn: xiriirka dalalkeennu wuxuu ka baxsan yahay nidaamyo iyo siyaasado rasmi ah, wuxuuna ku dhisan yahay qiyam wadaag ah iyo dareen dhab ah oo is-aqoonsi ah, halkaas oo Turkida iyo Soomaalidu ay midba midka kale aysan kaliya u arkin xulafo, balse qoys ballaaran.

Anigoo uu ii buuxsamayo sannadkeygii labaad ee aan hayo xilka safiirka Soomaaliya u fadhiya Ankara, waxaan dib u milicsanayaa in ka badan labaatan iyo laba bilood oo wadashaqeyn, wadahadal, iyo barasho ah. Khibraddan waxay sii xoojisay aaminsanaantayda ah in iskaashiga Soomaaliya iyo Turkiga uusan ahayn oo kaliya mid muhiim ah, balse uu yahay mid wax beddelaya.

Xilli go’aan qaadasho

Asalka xiriirkan wuxuu ku qotomaa waqti muhiim ah oo taariikhda dhow ee Soomaaliya ah, markii Turkigu uu doortay inuu si firfircoon uga qayb qaato xilli ay inta badan bulshada caalamku ay ka sii jeedeen. Xiriir ku bilaabmay tallaabo garab istaag ah ayaa hadda isu beddelay iskaashi ballaaran oo dhinacyo badan leh, oo ka kooban qaybaha muhiimka u ah soo kabashada Soomaaliya iyo horumarkeeda mustaqbalka, iyadoo lagu hagayo ballanqaad wadajir ah oo ku saabsan horumar waara.

Maanta, iskaashigu wuxuu ku fidsan yahay qaybaha muhiimka ah sida caafimaadka, difaaca iyo amniga, kaabayaasha dhaqaalaha, tamarta, waxbarashada, iyo dhismaha awoodda hay’adaha. Kuwani ma aha oo kaliya iskaashi guud; waa tiirarka xasilloonida Soomaaliya iyo isbeddelkeeda dhaqaale.

Xarunta tababarka militariga ee Turkiga ee Muqdisho, tusaale ahaan, waxay ka tarjumaysaa wax ka badan iskaashi amni, waa maalgashi muddo dheer ah oo ku saabsan awoodda Soomaaliya ay ku dhisi karto kuna ilaalin karto hay’adaha qaran. Sidoo kale, iskaashiga dhinacyada badda iyo dhaqaalaha buluugga ah wuxuu muujinayaa fahan wadajir ah oo ku saabsan muhiimadda juqraafiyeed ee Soomaaliya iyo fursadaha dhaqaale ee ballaaran.

Iskaashigan waxaa lagu dhisay wada shaqeyn joogto ah iyo ixtiraamka madax-bannaanida labada dhinac. Waxaa laga arki karaa shaqada maalinlaha ah ee xirfadlayaasha Soomaaliyeed iyo Turkiga ee ka hawlgala qaybaha kala duwan. Laga soo bilaabo horumarinta kaabayaasha dhaqaalaha ilaa adeegyada caafimaadka iyo is-weydaarsiga deeqaha waxbarashada, iskaashigani wuxuu sii wadaa inuu soo saaro natiijooyin muuqda oo macno leh.

Inkasta oo guulahaas la gaaray, haddana waxaa jira warar ku-tiri-ku-teen ah oo isku dayaya inay xiriirkan u muujiyaan mid sababa xiisad siyaasadeed ama faragelin dibadeed. Sheegashooyinkaas ma aha oo kaliya kuwo aan sal lahayn; waxay sidoo kale iska indha tirayaan mabaadi’da qeexaya iskaashigan.

Turkiga wuxuu si joogto ah ula shaqeeyay Soomaaliya isagoo u maraya hay’adaha rasmiga ah ee dalka, isagoo ixtiraamaya madax-bannaanideeda isla markaana ka fogaanaya ku lug lahaanshaha geeddi-socodka siyaasadeed ee gudaha. Halkii uu ka keeni lahaa xasillooni darro, iskaashigan wuxuu taageeray horumarinta hay’adaha iyo horumarka qaranka.

Ixtiraamka madax-bannaanida

Soomaaliya, sida dal kasta oo ku jira marxalad kala guur siyaasadeed ah, waxay la tacaalaysaa caqabado gudaha ah oo u baahan in gudaha lagu xalliyo. Kala duwanaanshaha siyaasadeed waa qayb dabiici ah oo ka mid ah horumarka dimuqraadiyadeed. Si kastaba ha ahaatee, ku eedeynta caqabadahaas dhinacyo dibadeed waxay khatar u tahay in si khaldan loo fahmo arrimaha isla markaana ay dhaawacdo xiriirrada muhiimka u ah horumarka qaran.

Dadaallada lagu siyaasadeynayo ama lagu yaraynayo iskaashigan waxay iska indha tirayaan qoto-dheeraantiisa, kalsoonidiisa, iyo faa’iidadiisa labada dhinac.

Iyadoo dunidu ay ku jirto isbeddel, iskaashiga Soomaaliya iyo Turkigu wuxuu u taagan yahay tusaale joogto ah oo mabda’ leh oo ah iskaashi laba geesood ah. Muddadii tobanka sano iyo bar ee ugu dambeeyay, Turkigu wuxuu isku daray taageero bani’aadamnimo iyo maalgashi muddo dheer ah iyo dhisidda awoodda, taasoo ka tarjumaysa ballanqaad dhab ah oo ku saabsan xasilloonida Soomaaliya, horumarkeeda, iyo dhismaha dowladnimada.

Sifo muhiim ah oo xiriirkan ka mid ah waa in diiradda uu saarayo lahaanshaha Soomaaliyeed. Iskaashigu wuxuu la jaanqaadaa mudnaanta qaran, isagoo xoojinaya hay’adaha isla markaana taageeraya maamul wanaagga halkii uu abuuri lahaa ku-tiirsanaan. Habkani wuxuu dhiirrigeliyaa awood wadaag, wuxuuna hubiyaa in horumarku uu noqdo mid waara oo ku saleysan gudaha.

Natiijooyinka ayaa si isa soo taraysa u muuqda. Maalgashiyada kaabayaasha dhaqaalaha, caafimaadka, iyo waxbarashada ayaa hagaajiyay adeegyada dadweynaha, ballaariyay fursadaha dhaqaale, isla markaana keenay faa’iidooyin la taaban karo oo gaaray muwaadiniinta Soomaaliyeed. Natiijooyinkan waxay muujinayaan sida iskaashi caalami ah oo si wanaagsan loo qaabeeyey loogu beddeli karo horumar dhab ah oo taabta nolosha dadka.

Ugu dambayn, xoogga iskaashiga Soomaaliya iyo Turkiga kuma saleysna hadallo, balse wuxuu ku saleysan yahay natiijooyin. Waa xiriir ku dhisan kalsooni, lagu tijaabiyay waqtiga, isla markaana lagu xaqiijiyay saameyn muuqata. Iyadoo ay jiraan hadallo badan, haddana wuxuu sii ahaanayaa mid adag, iyadoo lagu hagayo qiyam wadajir ah, ixtiraam is-dhaafsi ah, iyo aragti guud oo ku wajahan mustaqbal xasilloon oo barwaaqo leh.

Qore: Danjire Fatxudiin Cali Ospite, Safiirka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya u fadhiya Jamhuuriyadda Turkiga.