Madaxweyne Erdogan oo ku wajahan Itoobiya booqashadiisii ugu horreysay in ka badan 10 sano

Booqashada Madaxweynaha Turkiga, Recep Tayyip Erdogan, uu ku tagayo Itoobiya ayaa si weyn uga muuqatay warbaahinta maxalliga ah, iyadoo lagu muujiyay muhiimaddeeda diblomaasiyadeed xilli labada dal ay u dabaaldegayaan 100 sano guuradii tan iyo markii la furay safaaradda Turkiga ee caasimadda Addis Ababa, taasoo astaan u ah xiriir soo jireen ah oo soo taxnaa ilaa qarnigii 16-aad.

Warbaahinta dowladda iyo tan gaarka loo leeyahay ayaa labaduba si togan u soo bandhigay booqashada, iyagoo carrabka ku adkeeyay xiriirka taariikhiga ah, kobaca iskaashiga dhaqaale iyo doorka diblomaasiyadeed ee Ankara ee gobolka.

Safarka oo la qorsheeyay Talaadada, kuna yimid casuumaad uu fidiyay Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya Abiy Ahmed, ayaa noqon doona booqashadii ugu horreysay ee Erdogan ku tago Itoobiya muddo ka badan toban sano.

Telefishinka dowladda ee Fana Broadcasting Corporation ayaa booqashada ku tilmaamay mid sare u qaadaysa heerka xiriirka labada dal. Qoraal uu ka qoray madaxweynaha Turkiga ayaa cinwaankiisu ahaa “naqshadeeyaha Turkiga cusub.”

Warbaahinta gaarka loo leeyahay ee Addis Standard ayaa sidoo kale ka warbixisay booqashada, iyadoo ku xirtay xiisadaha ka jira Geeska Afrika iyo doorka diblomaasiyadeed ee Turkiga ee gobolka. Warbixinteedu waxay sheegtay in la filayo in labada dal saxiixaan heshiisyo iskaashi oo horey heer rasmi ah loo gaaray.

Warbixin kale oo ay daabacday Pulse of Africa, oo ah madal warbaahineed oo pan-Afrika ah oo uu Abiy bilaabay bishii Oktoobar ee la soo dhaafay, ayaa xustay in Turkigu xoojinayo joogitaankiisa Badda Cas iyo Geeska Afrika, iyadoo Madaxweyne Erdogan uu Addis Ababa u tagayo si loo ballaariyo ganacsiga, kaabayaasha iyo iskaashiga amniga.

Isagoo ka hadlayay munaasabad lagu xusayay boqol guurada xiriirka labada dal, Safiirka Turkiga ee Itoobiya, Berk Baran, ayaa sheegay in booqashada Erdogan ay tahay “kor u qaadidda xiriir horey u xooganaa.”

“Turkiga iyo Itoobiya waxay horey u lahaayeen xiriir istiraatiiji ah oo dhinacyo kala duwan leh, oo ay ku jiraan arrimaha siyaasadda, dhaqaalaha iyo bulshada,” ayuu yiri.

Xiriir siyaasadeed oo joogto ah iyo wada hadal

“Habkan caalamiga ah ee is beddelaya, Turkiga iyo Itoobiya waxay dhiseen xiriir furan oo joogto ah oo aan ku tiirsanayn dhexdhexaadin dhinac saddexaad. Taasi waa in la ilaaliyo lana xoojiyo,” ayuu Emre Yasin Kekec, oo ah cilmi-baare madax-bannaan oo ku sugan Turkiga, u sheegay Anadolu.

Falanqeeyayaal ayaa sheegay in xiriirka labada dal uu ku dhisnaa isfaham siyaasadeed oo wadajir ah, xitaa marka danaha qaran ay kala duwanaayeen.

“Waxaan aaminsanahay in Turkigu fahmo mowqifyada Itoobiya; taas waxaan ku aragnay khilaafka Niilka, waxaan ku aragnay dadaalladeeda ku aaddan helitaanka marin badeed, taasina waxay ka timid isku ekaanshaha juqraafi iyo taariikhda dowladnimada,” ayuu yiri Ibrahim Mulushewa, oo ah cilmi-baare iyo madaxa xarun cilmiyeed ku taalla Addis Ababa, isagoo ka hadlayay madal lagu xusayay boqol guurada xiriirka.

Wuxuu sheegay in aragtidan wadajirka ahi ay suuragelisay wada shaqeyn toos ah oo u dhexeysa labada dal.

“Mararka qaar fahamka Turkiga lama mid noqon karo aragtida Itoobiya, balse ugu yaraan labada dal way is arkaan aragtiyaha midba midka kale, taas ayaana abuurtay xiriir wada hadal iyo toos ah, taas oo sidoo kale ka dhigtay Turkiga mid ku guuleysta dhexdhexaadinta arrimo xasaasi ah oo gobolka ah sida khilaafka Itoobiya iyo Soomaaliya, oo lagu xalliyay ku dhawaaqistii taariikhiga ahayd ee Ankara,” ayuu yiri.

Isagoo ka hadlayay madal kale oo lagu xusayay boqol guurada xiriirka rasmiga ah, Safiir Baran ayaa sheegay in “diblomaasiyadda ku dhisan xiriirka dadweynaha ee boqol jirsatay ay ahayd astaanta ugu weyn ee xiriirka labada dal,” isagoo xusay in booqashada Madaxweyne Erdogan ay “muujinayso heer cusub oo xiriir.”

Falanqeeyayaal ayaa sidoo kale sheegay in iskaashigu uu ku sii xoogaystay isku xirnaanta bulshooyinka sida uu uga xoogaystay diblomaasiyadda rasmiga ah.

“Inta badan dooduhu waxay ku wareegaan diblomaasiyadda siyaasadeed, halka buundada dhabta ahi ay tahay xiriirka dadweynaha,” ayuu yiri Kekec.

Culimo ayaa sidoo kale iftiimiyay doorka diblomaasiyadda dhaqanka ee qaabeynta aragtida dadweynaha.

“Diblomaasiyadda dhaqanka, bulshada iyo farshaxanka inta badan waa la iska indha tiraa maadaama ay ku hoos qarsoonto diblomaasiyadda siyaasadeed. Si kastaba ha ahaatee, marka la eego Itoobiya, riwaayadaha Turkiga, arday sida aniga oo kale oo wax ku soo bartay Turkiga, iyo is-waafajinta dhaqameed ayaa sababay in dalka si togan looga arko guud ahaan,” ayuu yiri Abdulaziz Dino, oo ah bare ka tirsan Jaamacadda Addis Ababa kana qaatay PhD Jaamacadda Ankara.

“Habkan caalamiga ah ee is beddelaya, diblomaasiyadda dhaqameed inkastoo ay door muhiim ah leedahay, saamayn yar ayay yeelan lahayd haddii aan lagu xoojin warbaahin, dhaqan iyo raasamaal bulsho,” ayuu ku daray.

Sida ay sheegeen aqoonyahannadu, booqashada Erdogan waxay ka tarjumaysaa astaan boqol guura ah isla markaana muujinaysa dadaalka labada dal ay ku xoojinayaan xiriir ku dhisan aqoon taariikheed, wada hadal diblomaasiyadeed iyo xiriir bulsho oo soo jireen ah.