Soomaaliya: Wasiirka Beeraha oo kubaaqay maalgashiga beeraha xilli ay kordhayso Khatarta Cuntada

Wasiirka Beeraha iyo Waraabka ee Soomaaliya, Mudane Maxamed Cabdi Xayir (Maareeye), ayaa soo saaray digniin culus oo ku saabsan mustaqbalka dalka, isagoo muwaadiniinta, maalgashadayaasha, iyo go’aan-gaadhayaashaba ugu baaqay inay si degdeg ah u weeciyaan dareenkooda xagga beeraha, xoolaha, iyo kalluumeysiga, kuwaas oo uu ku tilmaamay inay yihiin aas-aaska badbaadada qaranka iyo kobaca dhaqaalaha.

Khudbad dhinacyo badan taabanaysay oo uu ka jeediyay magaalada Muqdisho, wasiirku wuxuu ku sawiray muuqaal dhab ah oo ku saabsan caqabadaha jira iyo fursadaha aan weli laga faa’iideysan ee horyaalla Soomaaliya, isagoo carrabka ku adkeeyay in dalku uu marayo meel xasaasi ah oo u dhaxaysa ku-tiirsanaanta shisheeye iyo isku-tashiga.

“Tobnaan sano, waxaynu si aad ah ugu tiirsanayn nidaamyo dibadda ah,” ayuu yiri. “Laakiin xaqiiqadu waa ay isbeddelaysaa. Adduunku wuxuu noqonayaa mid aan la sii saadaalin karin, Soomaaliyana waa inay soo saartaa waxa ay cunayso”.

Iskun-dubbaridka iyo Adkeysiga Cimilada

Isagoo dib u jaleecaya abaaraha dhowaan dhacay, Maareeye wuxuu xusay isbeddel weyn oo ku yimid qaabka ay bulshada Soomaaliyeed uga jawaabayaan dhibaatooyinka cimilada. Si ka duwan sannadihii hore oo ay abaaruhu baabi’in jireen xoolaha iyo hab-nololeedka, dadaalladii dhowaan ay sameeyeen bulshada, hay’adaha dawladda, iyo qurba-joogta ayaa gacan ka geystay in la yareeyo khasaaraha.

Kaalmada dhaqaale ee ka timid qaybaha kala duwan ee bulshada, oo ay ku jiraan madaxda sare ee dawladda iyo Soomaalida dibadda, ayaa door muhiim ah ka qaatay gaarsiinta biyaha iyo calafka xoolaleyda nugul. Natiijadu waxay noqotay in badiba xoolihii la badbaadiyay, taas oo calaamad u ah isbeddelka dhinaca adkeysiga ah.

“Markan, dadku waa ay la qabsadeen. Waxay barteen sidii ay u badbaadin lahaayeen xoolahooda, sidii ay u maamuli lahaayeen beerahooda, iyo sidii ay uga jawaabi lahaayeen xaaladaha isbeddelaya,” ayuu yiri.

Maalgashiga Khayraadka Dabiiciga ah

Wasiirka ayaa ku adkeeyay in barwaaqada mustaqbalka ee Soomaaliya aysan ku jirin qeybaha mala-awaalka ah, balkan ay ku jirto khayraadka dabiiciga ah. Wuxuu tilmaamay beeraha, xoolaha, iyo kalluumeysiga inay yihiin kuwa ugu habboon uguna waara ee dalka looga heli karo hanti.

“Dadku waxay malaayiin doollar gelinayaan dhismayaasha (Real Estate) oo aan si fudud loo iibsan karin,” ayuu yiri. “Laakiin isla maalgashigaas haddii la gelin lahaa beeraha, wuxuu dhalin lahaa faa’iido aad u weyn, isagoo isla markaana quudinaya qaranka, shaqooyinna abuuraya”.

Wuxuu soo qaatay sheekooyinka guusha ee soo ifbaxaya, gaar ahaan dadaallada dhalinyaradu hoggaaminayaan ee beeraha lagu koriyo ee ‘Greenhouses’ ee agagaarka Muqdisho. Mashruucyadan ayaa durba bixinaya qayb weyn oo ka mid ah khudaarta cusub ee magaalada, waxayna muujinayaan sida maalgashiyada yaryar ay u soo saari karaan dakhli macno leh.

“Hal Greenhouse wuxuu biili karaa qoys,” ayuu xusay. “Tani maaha aragti kaliya, ee durba waa ay dhacaysaa”.

Isku-tashiga iyo Sharafta Shaqada

Maareeye wuxuu carrabka ku adkeeyay baahida loo qabo dadaal qaran iyo mid caalami ah oo la isku dubbariday si looga faa’iideysto kartida beeraha ee Soomaaliya. Wuxuu ku baaqay maalgashi lala beegsado waraabka, nidaamyada xoolaha, kalluumeysiga, iyo dalagyada loo dhoofiyo dibadda sida mooska, oo mar ahaan jiray qayb muhiim ah oo ka mid ah dhaqaalaha Soomaaliya.

Wuxuu kaloo xoogga saaray muhiimadda ay leedahay in taageerada caalamiga ah lala waafajiyo mudnaanta qaranka, si loo hubiyo in gargaarku ku wajahan yahay waxsoosaarka muddada dheer halkii uu ku koobnaan lahaa gargaarka degdegga ah.

Farriimihiisii ugu toosnaa, wasiirku wuxuu ku loolamay waxa uu ku tilmaamay dhaqanka ku-tiirsanaanta ee soo kordhay tobnaan sano oo gargaarka bini’aadantinimo ah. Isagoo qiranaya doorka gargaarku ka ciyaaro xilliyada dhibaatooyinka, haddana wuxuu ku adkeeyay in horumarka waara uu u baahan yahay isbeddel xagga isku-tashiga iyo sharafta shaqada ah.

“Tuugsigu xal maaha,” ayuu yiri. “Dadku waa inay shaqeeyaan, wax soo saaraan, oo ay ilaashadaan sharaftooda”.

Wuxuu kaloo shaaca ka qaaday qorshayaal lagula dagaallamayo nidaamyada ku takri-falka ah ee ka faa’iideysta dadka barakacayaasha ah, isagoo isla markaana dhiirigelinaya in beeralaydu ku laabtaan dhulkooda wax-soo-saarka leh marka ay xaaladaha ammaan soo huraan.

Khatarta Caalamiga ah iyo Amniga Cuntada

Wasiirka ayaa ka digay in Soomaaliya aysan iska indho-tiri karin horumarka caalamka. Dagaallada ka jira gobollada muhiimka ah, oo ay ku jiraan Bariga Yurub iyo Bariga Dhexe, ayaa durba carqaladeeyay silsiladaha saadka cuntada, waxayna sare u qaadeen qiimaha adduunka oo dhan.

“Haddii dagaalladani sii socdaan, xataa dalalka lacagta haysta waxay dhib kala kulmi karaan sidii ay cunto u heli lahaayeen,” ayuu ka digay. “Amniga dhabta ah ee kaliya waa waxa aad adigu soo saarato”. Wuxuu tusaale u soo qaatay dhacdooyin hore, isagoo xusay in xataa quruumaha hodanka ah ay la kulmeen cunto yari xilliyadii dhibaatooyinka waaweyn ee caalamiga ah marka ay silsiladaha saadka dumaan.

Maareeye wuxuu soo saaray baaq degdeg ah oo ah in Soomaaliya ay dib u soo ceshato awooddeeda wax-soo-saar. Iyadoo dalku leeyahay dhul beereed ballaaran, xeeb dheer oo qani ku ah khayraadka badda, iyo dad aad u dareensan baahida loo qabo adkeysiga, wuxuu dalku leeyahay karti uu dhaqaalihiisa kaga beddelo ku-tiirsanaanta una beddelo isku-fillaansho.

“Fursaddu waa ay jirtaa,” ayuu yiri. “Beeruhu maaha badbaado kaliya, ee waa mustaqbalka”.