Sida dagaallo hore oo ka dhacay Bariga Dhexe, dagaalka socda ee Iiraan ayaa mar kale iftiimiyay miisaanka gaarka ah ee Turkigu ku leeyahay dhinacyada milatari, diblomaasiyadeed iyo dhaqaale, halkaas oo uu diyaar u yahay inuu door muhiim ah ka ciyaaro, sida ay falanqeeyayaashu sheegayaan.

Mareykanka wuxuu Bariga Dhexe ku leeyahay ugu yaraan 19 saldhig oo milatari, badankoodna waxay ku yaallaan dalalka hodanka ku ah tamarta sida Baxrayn, Kuweyt, Qatar, Sacuudi Carabiya, iyo Imaaraadka Carabta.

Inkasta oo joogitaanka milatari ee Mareykanka iyo nidaamyada difaaca ee xooggan ee uu gobolka ku leeyahay, dhammaan dalalkan, iyo sidoo kale Urdun iyo Ciraaq, waxay la kulmeen weerarro gantaallo oo ay la beegsatay Iiraan iyadoo Tehran ay garaacaysay saldhigyada Mareykanka.

Iyadoo gantaallada riddada dheer iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Iiraan ay ku dhacayaan magaalooyinka Khaliijka, Turkiga oo xubin ka ah NATO, isla markaana ah awood Bariga Dhexe oo aan Carab ahayn oo leh ciidan xooggan, ma uusan la kulmin xaalad la mid ah marka laga reebo hal gantaal oo ay qabteen nidaamyada difaaca NATO ee Badda Mediterranean ka hor inta uusan soo gelin hawada Turkiga.

Isla mar ahaantaana, Turkigu wuxuu xoojiyay sumcaddiisa ah awood dhexdhexaad ah oo doonaysa inay ka hortagto sii kordhinta qalalaasaha.

Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdogan ayaa tacsi u diray Tehran kadib dilkii Hoggaamiyaha Sare Cali Khamenei oo ay fuliyeen ciidamada Israa’iil, balse wuxuu sidoo kale u arkaa weerarrada Iiraan ee ka dhanka ah dalalka Khaliijka kuwo aan la aqbali karin, isagoo ka digay in gobolka “loo jiidi karo dagaal ba’an.”

Turkigu wuxuu ugu baaqay dhinacyada dagaallamaya inay sida ugu dhaqsaha badan u soo afjaraan dagaalka isagoo sidoo kale ku tilmaamay weerarka Mareykanka iyo Israa’iil ee ka dhanka ah Iiraan “jebin cad oo sharciga caalamiga ah.”

Ankara, oo muddo dheer u ololeysay nabad lagu soo dabbaalo dagaalka Ukraine iyadoo ah dowlad dhexdhexaad ah, ayaa sidoo kale soo bandhigtay inay dhexdhexaadiso Mareykanka iyo Iiraan si loo joojiyo colaaddooda.

Codka miyirka leh ee xasilloon

“Turkigu wuxuu sameeyay wuxuuna sii wadi doonaa dadaal kasta oo lagu soo afjarayo dagaalka. Marxaladdan, yoolka ugu horreeya waa xabbad joojin. Xaalad kasta ha noqotee, Turkigu wuxuu had iyo jeer raaci doonaa istaraatiijiyad taageerta xasilloonida,” ayuu yiri Oral Toga, oo ah cilmi-baare ka tirsan Xarunta Daraasaadka Iiraan ee fadhigeedu yahay Ankara.

Ankara waxay leedahay khibrad iyo awood ku filan oo ay ku dhexdhexaadiso dhinacyada is haya laga bilaabo Bariga Afrika ilaa dagaalka Ukraine, ayuu yiri Toga, balse baaxadda dagaalka hadda oo ay ku lug leeyihiin saddex awoodood oo ku fidaya Bariga Dhexe waxay u baahan tahay “rabitaanka dhinacyada dagaallamaya inay wada hadlaan,” ayuu Toga u sheegay TRT World.

Inkasta oo Turkigu xubin ka yahay NATO, haddana wuxuu qaatay mowqif dhexdhexaad ah oo ku saabsan dagaalka Ukraine si uu u ilaaliyo xiriirkiisa Moscow. Doorka muuqda ee Israa’iil ku leedahay bilaabista iska hor imaadka milatari ee Iiraan ayaa sidoo kale keentay in hoggaanka Turkigu qaato mowqif dhexdhexaad ah, sida ay khubaradu sheegayaan.

“Turkigu ma doonayo inuu qaato mowqif ka dhan ah Iiraan. Ma doonayo inuu noqdo mid ka mid ah kuwa sabab u noqda dhibaatada dal uu la leeyahay xiriir taariikhi iyo dhaqan oo xooggan,” ayuu yiri Ozgur Korpe, oo ah aqoonyahan ka tirsan Jaamacadda Difaaca Qaranka.

“Mowqifka Turkiga waxaa go’aamin doona hab-dhaqanka Iiraan ee ku wajahan Ankara. Runtii, bayaannada rasmiga ah ee Turkiga waxay u socdaan jihadan. Sababahan awgood, Turkigu wuxuu doortay dhexdhexaadnimo istaraatiijiyad ahaan. Wuxuuna sii wadi doonaa sidaas,” ayuu Korpe u sheegay TRT World.

Aqoonyahanku wuxuu aaminsan yahay in, sida dagaalka Ukraine, Turkigu u badan tahay inuu qaato “dhexdhexaadnimo firfircoon halkii uu ka qaadan lahaa dhexdhexaadnimo aan firfircooneyn” sida istaraatiijiyad uu ula tacaalo qalalaasaha caalamiga ah.

“Turkigu wuxuu kaliya ku lug yeelan karaa dagaalka haddii dhulkiisa la beegsado. Tani waa khatar aysan dhinacyada hadda dagaallamaya rabin ama ku dhiiran doonin inay qaadaan,” ayuu Korpe raaciyay.

Goob ammaan ah xilliyada qalalaasaha

Khubaradu waxay aaminsan yihiin in mowqifka Turkiga ee ka soo horjeeda dagaalka iyo dadaalladiisa dhexdhexaadinta ay muujinayaan awooddiisa gaarka ah ee ah inuu noqdo meel ammaan ah xilliyada qalalaasaha, laga bilaabo duullaankii Mareykanka ee Ciraaq ilaa dagaalkii sokeeye ee Suuriya.

Inkasta oo Turkiga iyo Iiraan ay ku kala aragti duwan yihiin arrimo badan sida Suuriya kadib Assad iyo doorka Xisbullah ee Lubnaan, xiriirka taariikhiga ah ee Ankara iyo Tehran ayaa u sahlaya Erdogan inuu fahmo oo si wax ku ool ah ula macaamilo hoggaanka dalka ay Shicadu u badan tahay, ayuu yiri Omer Ozgul, oo hore u ahaa sarkaal ka tirsan ciidanka Turkiga oo hore uga soo shaqeeyay Tehran isagoo ahaa ku-xigeenka milatari ee Turkiga.

Khubaro kale ayaa sidoo kale ku raacsan qiimeynta Ozgul.

“Ma jirto sabab ay Iiraan u qaadato mowqif cadawtinimo oo ka dhan ah Turkiga, tallaabadaasna waxay noqon lahayd qalad istaraatiiji ah oo weyn Iiraan dhinacyo badan, gaar ahaan marka laga eego istaraatiijiyaddeeda dagaal. Sidaa darteed, Turkigu wuxuu sii ahaan doonaa meel ammaan ah oo ka fog khilaafka,” ayuu yiri Toga.

Habkan ayaa sidoo kale u muuqda mid khuseeya dalalka Khaliijka, kuwaas oo dhaqaalahoodu si weyn ugu tiirsan yahay dhoofinta tamarta iyo soo dejinta cuntada, iyo sidoo kale warshadahooda dalxiiska ee isbedbeddelka leh.

Dhammaan dalalka Khaliijka waxay wajahaan xaalad adag oo ka dhalatay dagaalka socda, maadaama Iiraan ay si wax ku ool ah u xirtay Marinka Hormuz, taasoo carqaladeysay sahayda muhiimka ah ee tamarta.

“Mowqifka caddaaladda ku dhisan” ee Turkiga ee ku saabsan khilaafaadka gobolka ma noqon doono mid ay indhaha ka qarsadaan Iiraan ama dalalka Khaliijka, ayuu yiri Ozgul. “Turkigu wuxuu sii ahaan doonaa meel ammaan ah oo ay ku tiirsan karaan dalalka Khaliijka iyo Iiraan labadaba,” ayuu u sheegay TRT World.