Dowladda Soomaaliya ayaa Arbacadii xustay 15-guuradii kasoo wareegtay booqashadii taariikhiga ahayd ee Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdoğan uu ku yimid magaalada Muqdisho.

Safarkaas oo ahaa mid beddelay muuqaalkii siyaasadeed iyo bini’aadannimo ee dalka, ayaa horseeday tallaabooyin caalami ah xilli ay jirtay macaluul daran, wuxuuna aas-aas u dhigay iskaashi istaraatiijiyadeed oo maanta koobaya amniga, ganacsiga, caafimaadka iyo tamarta.

Erdogan, oo xilligaas ahaa Ra’iisul Wasaaraha Turkiga, ayaa 19-kii Agoosto 2011 oo ku beegnayd bishii Ramadaan u safray Muqdisho, isagoo ay weheliyeen qoyskiisa oo ay ku jirtay Marwada Koowaad Emine Erdogan, wasiirro, xildhibaanno, ganacsato iyo wakiillo ka socday hay’adaha gargaarka iyo warbaahinta.

Xilligaas, Soomaaliya waxay wajaheysay abaaro iyo macaluul daran kadib sanado badan oo colaado iyo xasilooni-darro siyaasadeed ah. Malaayiin qof ayaa qarka u saarnaa gaajo, halka beesha caalamka inteeda badani ay u arkayeen Muqdisho meel aad u khatar badan oo aan la booqan karin.

Booqashadaas ayaa xiisaddii Soomaaliya dib ugu soo celisay miiska ajandayaasha caalamka, waxayna kicisay olole weyn oo gargaar oo ay hormuud ka tahay xukuumadda Ankara. In ka badan $105 milyan oo deeq ah ayaa xilligaas la ururiyay, taas oo calaamad u ahayd billowgii hawlgalkii gargaar ee ugu weynaa ee Turkigu ka fuliyo meel ka baxsan dalkiisa.

Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamse Cabdi Barre, oo ka hadlayay munaasabadda xuska, ayaa yiri: “Wuxuu yimid xilli dalal badan ay dhabarka na xijiyeen. Booqashadaasi waxay xambaarsanayd farriin cad: Soomaaliya lama iloobin, shacabka Soomaaliyeed keligood ma aha, saaxiibtinimada dhabta ahna xilliyada adag ayay soo shaac baxdaa.”

Iskaashiga Turkiga ayaa si degdeg ah uga gudbay gargaarka degdegga ah.

Bishii Nofeembar 2011, Ankara waxay dib u furtay safaaraddeedii Muqdisho, halka shirkadda diyaaradaha ee Turkish Airlines ay duullimaadyo toos ah billowday 2012-kii, taas oo Soomaaliya dib ugu xirtay adduunka intiisa kale in ka badan labaatan sano oo ay ka go’doonsanayd dhinaca duullimaadyada.

Xiriirka ayaa markii dambe ku fiday caafimaadka, waxbarashada, kaabayaasha dhaqaalaha iyo horumarinta hay’adaha dowladda.

Dhismaha Isbitaalka Tababarka iyo Cilmibaarista ee Recep Tayyip Erdogan, jidadka la dhisay, iyo barnaamijyada tayeynta ayaa noqday astaamaha muuqda ee iskaashigan.

Amniga iyo difaaca ayaa noqday udub-dhexaadka xiriirka labada dal. Turkiga ayaa Muqdisho ka dhisay saldhigga tababarka milatari ee TURKSOM, halkaas oo kumannaan ciidamo Soomaali ah lagu tababaray, si dib loogu dhiso hay’adaha amniga qaranka.

Dhowaan, iskaashigu wuxuu u gudbay dhinaca tamarta. Bishii Abriil 2026, markabka qodista kheyraadka ee Cagri Bey ayaa soo gaaray Muqdisho, isagoo furay waji cusub oo ku aaddan ka-qaybgalka Turkiga ee qaybta shidaalka iyo gaaska Soomaaliya, kadib markii markabka cilmibaarista ee Oruç Reis uu hore sahmin ugu sameeyay xeebaha dalka.

Waji cusub oo dhaqaale iyo is-garab istaag siyaasadeed

Ra’iisul Wasaare Xamse ayaa tilmaamay in wejiga xiga ee xiriirka uu diiradda saari doono koboc dhaqaale oo la wadaago, isagoo mudnaanta siinaya dhinacyada tamarta, kalluumeysiga, dekedaha, beeraha iyo dhaqaalaha badda.

Wuxuu xusay in kheyraadka dalka iyo dhallinyaradiisu ay dhammaystiri karaan tignoolajiyada iyo raasamaalka Turkiga.

Wasiirka Arrimaha Dibadda, Cabdisalaam Cabdi Cali, ayaa muujiyay rajada ah in xiriirku uu sii ballaaran doono, isagoo xusay in Isbitaalka Erdogan ee Muqdisho uu bishiiba qaabilo ku dhawaad 40,000 oo bukaan ah.

Dhinaca kale, Wasiirka Caddaaladda, Xasan Macallim Maxamuud, ayaa Turkiga ku sifeeyay “Walaalka weyn” iyo tusaale ku habboon geeddi-socodka dhismaha dowladnimada Soomaaliya.

Guddoomiyaha Golaha Shacabka, Cabdiqaadir Maxamed Nuur, ayaa isna xusuusiyay taageeradii shacabka Soomaaliyeed ay u muujiyeen dowladda Turkiga xilligii isku-daygii inqilaab ee fashilmay sannadkii 2016-kii, taas oo uu ku tilmaamay calaamad muujinaysa walaaltinimo dhab ah.

Madax-bannaanida iyo Mustaqbalka

Safiirka Turkiga u fadhiya Soomaaliya, Alper Aktas, ayaa carabka ku adkeeyay in xiriirku uu aad uga fogaaday u-gurmadkii bini’aadannimo ee 2011, isagoo isu beddelay iskaashi istaraatiijiyadeed oo dhinacyo badan leh.

Wuxuu dib u xaqiijiyay taageerada Ankara ee madax-bannaanida, midnimada iyo bedqabka dhuleed ee Soomaaliya, isagoo yiri: “Waxaan aaminsannahay in go’aamada la xiriira mustaqbalka Soomaaliya ay tahay inay gaaraan shacabka Soomaaliyeed, iyadoo la marayo hay’adaha dastuuriga ah ee dalka.”

Safiirka ayaa tilmaamay in amniga iyo barwaaqada Soomaaliya aan laga sooci karin kuwa Turkiga, isagoo raaciyay: “Turkigu uma dhaqmayo inuu go’aanno u gaaro Soomaaliya ama uu dibadda ka qaabeeyo mustaqbalkeeda. Waxaan u dhaqmaynaa inaan taageerno rabitaanka shacabka Soomaaliyeed.”

Wejigan cusub ee iskaashiga ayaa sidoo kale gaaray nidaamka asluubta iyo xabsiyada, iyadoo Taliye-ha Ciidanka Asluubta, Sarreeye Gaas Maxamed Sheekh Xasan Xaamud, uu sheegay in hay’adda TİKA iyo Bisha Cas ee Turkigu ay taageereen barnaamijyo xirfadeed oo ay ku jiraan tababaro la siiyay haweenka maxaabiista ah iyo xarun lagu soo saaro baastada.

Mustaqbalka dhow, diblumaasiyiinta Turkigu waxay sheegayaan in 15-ka sano ee soo socota ay diiradda saari doonaan horumar waara, wax-soo-saar wadajir ah, ganacsi iyo tamar, si Soomaaliya ay uga baxdo hooska argagixisada, una noqoto xudunta nabadda iyo horumarka gobolka.

Munaasabadda xuska ayaa waxaa goobjoog ka ahaa xubno ka tirsan Golaha Wasiirada Soomaaliya, mas’uuliyiin sarsare oo dowladda ah, danjirayaal, xildhibaanno ka kala tirsan labada aqal ee Baarlamaanka Federaalka, arday Soomaaliyeed oo ka soo baxday jaamacadaha Turkiga iyo marti-sharaf kale.