Maalmihii xigay dhulgariirradii dhacay 6-dii Febraayo 2023, Server Besirli ayaa dhowr furaash iyo bustayaal ku xiray saqafka gaarigiisa cas ee duugga ah. Kaddib markii uu dhinaca gaariga ku xardhay calanka Turkiga, ayuu ka soo kicitimay tuuladiisa yar ee Ceyranbatan oo u dhow Baku, Azerbaijan, isaga oo u socdaalay in ka badan 1,600 oo kiiloomitir, kuna wajahnaa magaalada Kahramanmaras ee bartamaha koonfurta Turkiga, halkaas oo uu ku dhuftay dhulgariir ba’an oo cabbirkiisu ahaa 7.8.

Ma jirin kolanyo sugaysay, ma jirin kamarado, mana jirin isku-duwid rasmi ah. Isaga oo sida bustayaal uu ka soo qaatay gurigiisa, Besirli uma uusan iman buunbuunin ama inuu is muujiyo, balse wuxuu u yimid inuu caawiyo dad uu dareemayay inuu xiriir walaaltinimo la leeyahay.

Si kastaba ha ahaatee, maalmo gudahood, sawirka gaariga, saqafkiisa oo buuxsamay iyo matoorkiisa oo dadaalaya, ayaa ku faafay baraha bulshada iyo shaashadaha telefishinnada. Masiibo lagu qeexay dhismayaal dumay iyo khasaare baaxad leh, oo ay ku dhinteen in ka badan 50,000 oo qof halka 100,000 oo kalena ay ku dhaawacmeen, ficilka aamusan ee Besirli waxaa dhiirrigeliyay “niyadda ah in la garab istaago dalkeenna walaalka ah” iyo in la sameeyo “wax kasta oo awoodeenna ku jira.”

Besirli oo 35 jir ah, kana soo jeeda qoys qaxooti ku ahaa dagaalkii Karabakh, ayaa sababta ku kalliftay u sharaxay TRT World, isagoo yiri: “Annaguna waqtiyo aad u adag ayaan soo marnay… Waxaan ka imid Karabakh. Sannadkii 1992, annaguna waxaa nalaga barakiciyay si khasab ah anagoo ku jira baraf iyo jiilaal, annagoo aan haysan dhar ama kabo ku filan, waxaana naga dhigay guri la’aan. Markii musiibadan ay ku dhacday dalkeenna walaalka ah 6-dii Febraayo, waxyaabihii ugu horreeyay ee maskaxdeenna ku soo dhacay waxay ahaayeen dhar diiran iyo bustayaal diiran. Taasi waa wixii aan awoodnay inaan sameyno.”

Besirli, tani ma ahayn samafal; waxay ahayd xusuus.

“Sidaas darteed, anagoo ujeeddadeennu tahay inaan garab istaagno dalkeenna walaalka ah, waxaan isku daynay inaan sameyno wax kasta oo awoodeenna ku jira,” ayuu ku daray.

Xilligaas, ma uusan ogeyn in qofna uu arkay safarkiisa. Sawirka gaarigiisa cas ayaa jidka lagu qaaday, laguna wadaagay baraha bulshada, wuxuuna si degdeg ah u noqday mid si weyn loo faafiyo maalmo kaddib.

“Markii dambe ayaan ka maqlay oo ku arkay telefishinka,” ayuu xusuustay Besirli. “Gaarigaygii casaanka ahaa wuxuu noqday astaan.”

Dhulgariirradii ba’naa ee ku dhuftay Kahramanmaras 6-dii Febraayo 2023 ayaa saameeyay 11 gobol, waxayna saameeyeen nolosha ku dhowaad 14 milyan oo qof. Waxay ahaayeen mid ka mid ah cutubyadii ugu madoobaa taariikhda casriga ah ee Turkiga. Hase yeeshee, waxay sidoo kale noqdeen waqti go’aamiya dunida Turkiga, iyagoo muujiyay sida taariikh wadaag, xusuus dhaqan iyo dareen walaaltinimo oo qoto dheer ay isu beddeli karaan ficil.

Saacadihii ugu horreeyay ee musiibada, dalalka Turkiga ayaa si degdeg ah oo go’aan leh isu abaabulay. Azerbaijan, Kazakhstan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, iyo Turkmenistan ayaa diray kooxo samatabixin, shaqaale caafimaad, kolanyo gargaar, iyo markii dambe, taageero dib-u-dhis oo waqti dheer ah.

Si kastaba ha ahaatee, marka laga soo tago jawaabaha rasmiga ah, ficillada iskeed ah ee ay sameeyeen dad caadi ah sida Besirli ayaa ahaa kuwa saamaynta ugu weyn yeeshay.

Bare ku-xigeen Basak Kuzakci oo ka tirsan Jaamacadda Marmara ee Istanbul ayaa u sheegtay TRT World in jawaabtu ay ka baxsaneyd gargaarka bani’aadamnimo ee caadiga ah: “Saacadihii ugu horreeyayba, Dunida Turkiga waxay garab istaagtay Turkiga, ma aha oo keliya farriimo tacsi ah, balse iyadoo goobta jooga, gargaar bani’aadamnimo bixinaysa, iyo ka qeyb qaadasho waqti dheer ah oo ku saabsan soo kabashada iyo dib-u-dhiska.”

Waxay intaas ku dartay in tani ay ahayd “is-beddel taariikhi ah.”

Midnimada burburka hoostiisa

Hawlgaladii samatabixinta ayaa ka dhacay xaalado aad u adag. Baraf culus, qabow daran, iyo burbur baahsan ayaa si weyn u adkeeyay gaarsiinta dhismayaasha dumay. Kooxaha samatabixinta, askarta, booliska, mutadawiciinta, iyo dadweynaha ayaa garab is taagay, iyagoo marar badan naftooda halis gelinaya.

Guud ahaan Turkiga, masaajidda, dugsiyada iyo guryaha ayaa loo beddelay xarumo gargaar. Kooxo samatabixin oo caalami ah ayaa ka kala yimid daafaha dunida. Hase yeeshee, jawaabtii Azerbaijan ayaa si gaar ah u muuqatay, iyadoo ka soocnayd baaxadda iyo macnaha ay xambaarsanayd.

Toddobaadkii ugu horreeyay, Azerbaijan waxay gaarsiisay in ka badan 1,500 tan oo gargaar bani’aadamnimo ah, waxay dirtay kooxda samatabixinta ee ugu weyn ee ka timid dal shisheeye, waxayna billowday ololeyaal deeq-ururin ah oo dalka oo dhan laga hirgeliyay. Weedhda marar badan la maqlo ee ah “hal qaran, laba dowladood” ayaa ka gudubtay hadal oo u noqotay ficil la taaban karo.

Sida ay sheegtay Kuzakci, jawaabta dunida Turkiga looma fahmi karo xiriir keliya oo ah deeq-bixiye iyo deeq-qaate: “Taageerada la siiyay Turkiga waxaa hagayay xusuus dhaqan, xiriir taariikhi ah, iyo aragti wadajir ah oo mustaqbalka ku saabsan. Laga bilaabo Turkistaan ilaa Qafqaaska, juqraafiyaddan ballaaran waxay u aragtay dhulgariirka inuusan ahayn masiibo Turkiga u gaar ah, balse uu yahay imtixaan wadajir ah oo wajahaya dunida Turkiga oo dhan.”

Fahamkaas ayaa sii socday marxaladda dib-u-dhiska. Gobolka Hatay, oo ka mid ahaa 11-kii gobol ee ay musiibadu saameysay, in ka badan 3,000 oo guri ayaa dhowaan lagu wareejiyay dadkii ku waxyeelloobay dhulgariirka. Wareejinta ayaa lagu qabtay munaasabad ay si wadajir ah uga soo qeybgaleen Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdogan iyo Madaxweynaha Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev, taas oo si cad u muujisay in dib-u-dhiskana loo arkayay mas’uuliyad wadajir ah.

Maanta, gaarigii casaanaa ee Besirli weli wuu la jiraa, wuxuuna ku sii nool yahay xusuusta dadweynaha isaga oo ka badan gaari keliya. Wuxuu astaan u yahay naf-hurnimo aan xad-dhaaf lahayn, garab-istaag aan wax laga filayn, iyo walaaltinimo ficil lagu xaqiijiyay. Dad badan oo Turkiga ku nool ayaa soo jeediyay in lagu keydiyo matxaf si uu u noqdo xusuus joogto ah.

Inkasta oo Besirli markii dambe la siiyay gaari cusub isla markaana lagu taageeray dib-u-dhiska gurigiisa fudud, haddana qiimaha dhabta ah ee ficilkiisu wuxuu yaallaa meel kale. Iyadoo xusuusta masiibadu si tartiib ah u sii libdheyso, haddana sawirka gaari cas oo bustayaal iyo rajo xambaarsan weli wuu sii noolaanayaa.

Ugu dambayn, jawaabtii dunida Turkiga ee dhulgariirradii 6-dii Febraayo 2023 waxay muujisay in midnimo aysan ku xirnayn juqraafi ama habraac, balse ay ku dhisan tahay xusuus wadaag, naxariis, iyo ficil.

Waxa ka badbaaday burburka ma ahayn oo keliya magaalooyin dib loo dhisay, balse sidoo kale dareen walaaltinimo oo dib loo xaqiijiyay—mid murugada u beddelay midnimo, una muujiyay in marka masiibo timaaddo, dunida Turkigu aysan u istaagin quruumo kala go’an, balse ay yihiin hal bulsho oo ku xiran mas’uuliyad, naxariis, iyo xiriir bini’aadamnimo oo aan go’i karin.