Madaxweynaha Soomaaliya oo sheegay in dastuurka cusub aan loogu talagelin inuu xoojiyo xukunkiisa

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ammaanay dhammaystirka dib-u-habaynta dastuurka Soomaaliya isagoo ku tilmaamay tallaabo go’aan leh oo dalku uga gudbay tobannaan sano oo xasillooni darro siyaasadeed ah, isaga oo ku sifeeyay tallaabadan “dib-u-dhalasho” qaran oo si rasmi ah u soo afjaraysa xilligii dowladnimada ku meel gaarka ah.

Madaxweyne Xasan Shiikh ayaa dib-u-habaynta ku tilmaamay tallaabo isbeddel qaran ah, isaga oo sheegay in Soomaaliya hadda leedahay “dastuur rasmi ah” oo beddelaya qaab-dhismeedkii ku-meel-gaarka ahaa ee la ansixiyay 2012-kii.

“Maanta waa maalin taariikhi ah,” ayuu Xasan Shiikh yiri, isagoo ku tilmaamay guushan “soo afjaridda rasmiga ah ee muddadii kala guurka ee daba dheeraatay”. Wuxuu intaas ku daray: “Waxaan soo afjarnay marxaladdaas”.

Madaxweynaha ayaa isbeddelkan ku tilmaamay guul laga gaaray waxa uu ugu yeeray “xannibaadaha aan muuqan” ee dowlad ku-meel-gaar ah. Wuxuu sheegay in muddada kala guurka ee dheer ay noqotay “xadhig sharci ah” oo curyaamiyay maamulka, huriyay khilaafaadka awood-qaybsiga federaalka, isla markaana wiiqay kalsoonida maalgashadayaasha caalamiga ah.

Xalka “kalsooni darrada siyaasadeed”

“Kala guurku… wuxuu noqday caqabad weyn oo ka hor istaagtay dalka inuu gaaro xasillooni buuxda – ha noqoto siyaasadda, amniga, dhaqaalaha, bulshada, ama xiriirka caalamiga ah,” ayuu yiri Maxamuud.

Soomaaliya waxay la tacaalaysay nidaam maamul oo kala daadsan tan iyo burburkii dowladdii dhexe ee 1991, iyadoo ku shaqaynaysay dhowr axdi oo kala guur ah.

Maxamuud wuxuu ku adkaystay in dib-u-dhacyadii hore ee ku yimid dhammaystirka dastuurka ay inta badan ka dhasheen dano siyaasadeed oo gaar ah halkii ay ka ahaan lahaayeen fashil maamul.

“Qodobadii u baahnaa in la dhammaystiro… waxay taabanayeen awoodda lafteeda,” ayuu yiri, isagoo tilmaamay khilaafaad muddo dheer taagnaa oo ku saabsan qaybsiga awoodda federaalka, maamulka kheyraadka dabiiciga ah, garsoorka, iyo qaabka doorashooyinka. “Mar kasta oo go’aanka kama dambaysta ahi soo dhowaado, xisaab siyaasadeed, kalsooni darro, iyo dib-u-dhac… ayaa soo baxa”.

Heshiis bulsho

Isagoo dukumeentiga cusub u soo bandhigaya inuu yahay heshiis bulsho oo xakameynaya siyaasiyiinta, Maxamuud wuxuu isku dayay inuu kala saaro nidaamka dastuuriga ah ee rasmiga ah iyo taariikhda Soomaaliya ee “heshiisyada siyaasiyiinta” ee lagu gaaro meel ka baxsan qaab-dhismeedka sharciga.

“Dastuurku waa heshiis bulsho oo xakameeya siyaasiga,” ayuu yiri. “Wuxuu dejinayaa xuduudo aysan dhaafi karin”. Wuxuu sidoo kale digniin u diray mucaaradka: “Laga bilaabo maanta, ma rabno heshiis macmal ah oo aan lahayn saldhig dastuur… oo go’aamiya mustaqbalka qaranka.”

Dib-u-habayntu waxay wax ka qabanaysaa khilaafaadka dhaqaale iyo qaybsiga kheyraadka ee inta badan isku haya dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada. Maxamuud wuxuu sheegay in caddaynta “maareynta maaliyadda guud, qaybsiga kheyraadka, isu-waafajinta canshuuraha, iyo qeexidda cidda maamuleysa kheyraadka dabiiciga ah” ay muhiim u tahay furitaanka kobaca dhaqaalaha.

Dib-u-habaynta ayaa wajahday mucaarad ka yimid qaar ka mid ah kooxaha siyaasadda kuwaas oo ku doodayay inay awoodda ku ururin karto dowladda dhexe ama ay carqaladeyn karto dheelitirka federaalka.

“Hannaanka hufan”

Maxamuud ayaa dejiyay walaacyadaas, isaga oo ku ammaanay Baarlamaanka 11-aad waxa uu ku tilmaamay hannaan hufan oo ay ku jireen “dood furan” iyo “la-tashi qaran”.

“Laguma codeyn guri mugdi ah… lagumana codeyn meel xiran,” ayuu yiri, isagoo xusay in fadhiyada si toos ah loo baahinayay. Wuxuu sidoo kale ku adkaystay in dib-u-habayntu aysan loogu talagelin inuu isagu ka faa’iideysto, isagoo yiri: “Ma haysto wax dammaanad ah oo sheegaya in dastuurkani ii daneynayo… Aniga looma qorin”.

Isagoo eegaya mustaqbalka, madaxweynuhu wuxuu xiriiriyay isbeddelka dastuuriga ah ballanqaadka doorashooyinka “qof iyo cod”, isagoo sheegay in tartamada siyaasadeed ee mustaqbalka lagu go’aamin doono kanaalladan sharci ee cusub.

“Waxaan si kalsooni leh u dhihi karaa: dhibaatadii kala guurka waa laga gudbay,” ayuu ku dhawaaqay Maxamuud. “Maanta qorrax cusub ayaa noo soo baxday”.