Dafcaddii ugu horreysay ee arday ka baxday Machadka Cilmiga Amniga iyo Daraasaadka Istaraatiijiga ah ayaa Arbacadii qalin-jabisay, taas oo calaamad u ah guul weyn oo laga gaaray dadaallada dowladda ee lagu xoojinayo awoodda xirfadeed, hay’adeed iyo tan falanqayneed ee hay’adaha amniga dalka.
In ka badan 500 oo arday ayaa dhammaystay saddex barnaamij oo uu bixiyo machadkan oo si toos ah u hoos yimaada Hay’adda Sirdoonka iyo Nabadsugidda Qaranka Soomaaliya ee (NISA).
Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, oo ka qaybgalay munaasabadda ayaa u hambalyeeyay ardayda qalin-jabisay, isagoo ugu baaqay inay tababarkooda tacliimeed iyo xirfaddooda u adeegsadaan xoojinta amniga, xasiloonida iyo difaaca hay’adaha dowladda. Wuxuu sheegay in hay’adaha amnigu ay si weyn ugu baahan yihiin shaqaale leh aqoon sare, karti xirfadeed iyo awood hawlgaleed, isagoo tilmaamay in horumarinta cududda shaqaalaha ay tahay qayb muhiim ah oo udub-dhexaad u ah dhisidda hay’ado amni oo qaran.
Sidoo kale, Madaxweynaha ayaa bogaadiyay isbeddelada macno-galka ah ee lagu sameeyay machadka, oo ay ku jiraan casriyeynta manhajka, tayeynta heerarka tacliinta iyo hirgelinta barnaamijyada tababarka xirfadeed.
Munaasabadda qalin-jabinta ayaa waxaa sidoo kale goobjoog ka ahaa mas’uuliyiin sarsare oo ay ka mid yihiin Agaasimaha NISA Mahad Salaad, Wasiirka Amniga Gudaha Sanatar Jen. Cabdullaahi Sheekh Ismaaciil (Fartaag), Wasiirka Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare Faarax Sheekh Cabdulqaadir, Guddoomiyaha Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed Maxamed Maxamuud Maxamed, iyo sidoo kale saraakiil ciidan, aqoonyahanno, macallimiin iyo marti sharaf kale.
Munaasabaddan ayaa ku soo beegmaysa xilli Soomaaliya ay sii waddo wajahida xaalad amni oo aad u adag, taas oo ay ugu weyn tahay halista ka imanaysa kooxda Al-Shabaab, oo inta badan fulisa weeraro ka dhan ah dowladda, saldhigyada milatariga iyo shacabka. Ciidamada ammaanka Soomaaliya ayaa dhankooda si joogto ah u waday hawlgalo lagula dagaallamayo kooxdaas, iyadoo dowladduna ay si tartiib-tartiib ah ula wareegayso mas’uuliyadda buuxda ee amniga qaranka.
Dowladda ayaa sidoo kale waday dadaalo isbarbar-socda oo lagu xoojinayo nidaamka taliska, awoodaha sirdoonka, isku-duwidda hawlgalada iyo kobcinta heerarka xirfadeed ee hay’adaha amniga. Xaaladdan marka la eego, diiradda uu machadku saarayo daraasaadka amniga iyo istaraatiijiyadda ayaa muujinaysa qorshe lagu dhammaystirayo tababarka ciidan oo lagu kabayo aqoon falanqayn iyo mid tacliimeed.
Machadkan oo dhidibada loo taagay sannadkii 2019-kii, ayaa ujeedka loo aasaasay wuxuu ahaa in lagu horumariyo aqoonta iyo awoodaha xirfadeed ee shaqaalaha ka dhex shaqeeya hay’adaha kala duwan ee amniga Soomaaliya. Barnaamijyadiisu waxay daboolaan qaybaha ballaaran ee amniga iyo daraasaadka istaraatiijiyadeed, oo ah cilmi si qoto dheer u baaraya arrimaha amniga qaranka, qorshaynta istaraatiijiga ah, sirdoonka, xallinta khilaafaadka, qiimaynta halisaha, maamul-wanaagga amniga iyo adkeysiga hay’adaha.
Ahmiyadda gaarka ah ee la siiyay waxbarashada rasmiga ah ayaa ka tarjumaysa isbeddel weyn oo loo qaaday dhanka xirfadaynta iyo dhisidda nidaam hay’adeed oo adag, halkaas oo tababarka, khibradda gaarka ah iyo go’aan-qaadashada ku dhisan xogta loo arko inay lagama maarmaan u yihiin dhisidda awood waarta oo mustaqbalka fog ah.
Dafcaddan ugu horreysa ee qalin-jabisay ayaa Soomaaliya siinaysa shaqaale iyo saraakiil aan kaliya ku tababarnayn shaqada jireed ee amniga, balse sidoo kale fahan durugsan ka haysta dhinacyada falanqaynta iyo istaraatiijiyadda amniga qaranka. Dowladda ayaa sidoo kale kordhisay xoogga ay saarayso tignoolajiyada casriga ah iyo tababarka xirfadeed, xilli ay ka shaqaynayso dhisidda hay’ado amni oo awood u leh inay si degdeg ah uga jawaabaan khataraha markaas soo ifbaxaya.
Khubarada amniga ayaa aaminsan in caqabadda haysata Soomaaliya ay tahay mid ka baaxad weyn hawlgalada milatari oo keliya. Dhisidda amni waara ayaa u baahan hay’ado awood u leh inay ururiyaan oo ay falanqeeyaan xogta sirdoonka, saadaaliyaan khataraha soo foolka leh, isku duba-ridaan jawaabaha la bixinayo, ayna taageeraan maamul amni oo hufan oo lala xisaabtami karo.
Sidaas darteed, qalin-jabintani waxay ka dhigan tahay wax ka weyn dhammaystirka barnaamij tacliimeed; waa tallaabo ka mid ah dadaal ballaaran oo lagu horumarinayo cududda shaqaalaha iyo qaab-dhismeedka hay’adaha ee loo baahan yahay, si loo taageero u-gudubka Soomaaliya ee dhanka nidaam amni qaran oo aad u xirfadaysan, madax-bannaan, isla markaana isku filan.
