Soomaaliya ayaa isu diyaarinaysa inay noqoto waddankii ugu horreeyay ee Afrikaan ah ee dayax-gacmeedyo ka dira dhulkiisa, horumar ay adkaan lahayd in la saadaaliyo marka la eego dalka oo weli ka soo kabanaya in ka badan soddon sano oo dagaal sokeeye ah.

Iskaashigan hawada sare ee ku kacaya $6 bilyan oo doolar, kana dhexeeya Soomaaliya iyo Turkiga, ayaa imanaya 13 sano kadib markii Soomaaliya ay yeelatay dowlad federaal ah, xilli inta badan taageerada caalamiga ah ay ku koobnayd amniga iyo kaabayaasha dhaqaalaha.

Saldhiggan dayax-gacmeedyada hawada sare ah ayaa laga dhisayaa xeebaha Badweynta Hindiya ee Soomaaliya.

“In dayax-gacmeed Soomaaliya looga diro hawada sare waa guul taariikhi ah oo ka weyn qiime lacageed oo dhowr bilyan ah,” ayuu yiri Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud, isagoo ka hadlayey qorshahan.

Iskaashiga Turkigu wuxuu ka mid yahay maalgelinta shisheeye ee ugu waaweyn taariikhda Soomaaliya, wuxuuna astaan u yahay isbeddel weyn oo ku yimid mudnaanta istiraatiijiyadeed ee labada dal, gaar ahaan ka faa’iidaysiga fursado horseedi kara koboc dhaqaale iyo mid cilmiyeed.

Muhiimadda juqraafiyeed

Soomaaliya waxay ku taallaa meel u dhow dhulbaraha, iyadoo ku jirta labada cirif-dhuleed ee waqooyi iyo koonfur. Dhanka sayniska, tani waxay ka dhigaysaa mid ka mid ah goobaha ugu habboon caalamka ee laga diro dayax-gacmeedyada.

Dayax-gacmeedyada laga rido meelaha u dhow dhul-baraha waxay ka faa’iidaystaan xawaaraha ugu sarreeya ee wareegga dhulka, oo gaaraya qiyaastii 1,670 kiiloomitir saacaddii, taas oo yaraynaysa isticmaalka shidaalka isla markaana kordhinaysa culayska la saari karo.

Goobta loo asteeyay mashruuca oo cabbirkeedu yahay 30×30 kiiloomitir, kuna taalla xeebta dheer ee Soomaaliya oo ah tan ugu dheer dhul weynaha qaaradda Afrika, ayaa leh jihada bari oo furan oo ku aaddan Badweynta Hindiya, iyadoo hoos imanaysa cimilada inta badan deggan ee Geeska Afrika, taasoo xaqiijineysa in qaybaha dayax-gacmeedka ee go’a ay si ammaan ah ugu dhacaan meelo aan dad deggenayn.

Iskaashi guul u ah labada dhinac

Xarunta Soomaaliya waxay daboolaysaa dhowr ujeeddo oo muhiim ah oo ku jira qorshaha hawada sare ee 10-ka sano ee Turkiga oo la shaaciyay sannadkii 2021, kuwaas oo ay ka mid yihiin qorshe lagu gaadhayo degitaan adag oo Dayaxa ah sannadka 2028, dhismaha nidaam dayax-gacmeed hagitaan qaran oo la mid ah GPS, iyo tijaabinta gantaallada masaafada dheer.

Goobtan waxay Turkiga siinaysaa fursad ay gantaallo kaga rido meel ka baxsan aagga hawlgalka NATO, taasoo u oggolaanaysa dabacsanaan siyaasadeed iyo tijaabinta culaysyo militari oo la socda dayax-gacmeedyo rayid ah.

Wararka ayaa sheegaya in Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdoğan uu la wadaagay “war wanaagsan” oo ku saabsan diyaar-garowga saldhigga hawada sare ee Soomaaliya kulan albaabadu u xiran yihiin oo uu la yeeshay guddiga fulinta ee xisbiga talada haya ee AK Party.

Mas’uuliyiinta difaaca Turkiga ayaa tan iyo markaas xaqiijiyay in xaruntu ay u adeegayso goob tijaabo oo laga rido gantaallada masaafada dheer ah, gaar ahaan nidaamyada gantaallada Tayfun iyo Cenk, taasoo ka dhigaysa xarun gaar ah oo leh adeeg laba-geesood ah, mid hawada sare ah iyo mid difaac.

Dhanka Soomaaliya, saldhigga hawada sare ayaa siinaya faa’iidooyin dhaqaale oo badan, oo ay ku jiraan abuurista shaqooyin dhinacyada dhismaha, saadka iyo cilmiga sayniska, tiknoolajiyadda, injineeriyadda iyo xisaabta (STEM).

Heshiiska waxaa ku jira qodobo la xiriira wareejinta tiknoolajiyadda iyo barnaamijyo tababar ah oo lagu horumarinayo khibradda maxalliga ah ee hawada sare iyo warshadaha la xiriira.

“Waxaan rumeysanahay in faa’iidooyinka istiraatiijiyadeed ee muddada fog ay aad uga weyn yihiin faa’iidada dhaqaale ee degdegga ah. Faa’iidooyinka fog ee mashruucan waa kuwo aad u ballaaran,” ayuu yiri Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud. “Mashruucani wuxuu noqon doonaa mid dhiirigeliya aqoonta iyo hal-abuurka, wuxuuna dhalin doonaa xirfado cusub, dhisi doonaa awoodda dhalinyaradeenna, isla markaana abuuri doona shaqooyin cusub.”

Wuxuu intaa ku daray in “qodob aasaasi ah oo heshiiska ka mid ah uu yahay kor u qaadista aqoonta dhalinyarada Soomaaliyeed, taasoo horseedi doonta soo bixitaanka warshado iyo adeegyo cusub.”

Baarlamaanka Soomaaliya ayaa horay u ansixiyay mashruuca, taasoo muujinaysa taageero siyaasadeed oo ballaaran oo uu helay mashruucan ku kacaya malaayiinta doolar.

Saameynta gobolka

Maalgashiga Turkiga ee Soomaaliya waa mid sii ballaaranaya kana mid ah istiraatiijiyadda ay Afrika kula macaamisho iyo saameynteeda sii kordhaysa ee ku dhisan “guul wadaagga”.

Joogitaanka Turkiga ee Geeska Afrika ayaa horey ugu koobnaa tababarro militari, hawlgalinta dekedaha iyo gargaarka bani’aadannimo. Dhismaha saldhig hawada sare ah oo Soomaaliya ku yaalla ayaa ka dhigan tallaabo weyn oo hammi sare leh.

Tani waxay Turkiga ka ballaarinaysaa kaalinta gargaarka horumarinta ee caadiga ah, iyadoo ka dhigaysa quwwad caalami ah oo ku lug leh dhinacyada tiknoolajiyadda casriga ah iyo awoodaha hawada sare.

Iyadoo dhismuhu ka socdo goob aan la shaacin, labada dhinacba waxay muujiyeen hammi sare oo ay ku gaari karaan yoolkan.

Labada dal waxay si weyn u maalgelinayaan iskaashi heer sare ah, iyadoo Soomaaliya ay helayso marin tiknoolajiyad oo casri ah iyo shaqo-abuur, halka Turkigu uu xaqiijinayo goob laga diro dayax-gacmeedyada oo u dhow dhul-baraha oo buuxinaysa baahiyaheeda.

Waxaa bilaabmay diyaargarowga marxalad cusub oo iskaashi ah.