Na Eudes Ssekyondwa
Ni siku nyingine yenye shughuli nyingi katika kiwanda cha Simons Uga katikati mwa Uganda Entebbe. Wafanyakazi waliovaa fulana na kaptula za manjano angavu huendelea na kazi zao, wakifua, kupaka rangi, kutia mvuke, kukausha, kusafisha, kuchambua na kupima mbegu za vanila.
Simon Musisi anasimamia mchakato mzima hadi mbegu hiz iziwe na hudhurungi-nyeusi kutoka kijani kibichi. Amekuwa akifanya hivyo tangu kuanzisha kiwanda mwaka 2016.
Kuangalia kwa karibu kunaonyesha kuwa chemchemi ya kimila katika hatua ya mkurugenzi mtawala haipo.
Musisi, msafirishaji mashuhuri wa vanila kwenda Marekani, anatafakari siku za usoni hata wafanyakazi wake wanapopima na kufungasha bidhaa hiyo kwenye katoni zilizo tayari kusafirishwa.
"Huenda hii ikawa ndio shehena yangu ya mwisho kwenda Marekani," anaiambia TRT Afrika, akikaribia kusakamwa kwa maneno yake.
Mabadiliko makubwa yanakuja
Hivi majuzi Marekani ilitangaza kuiondoa Uganda kutoka kwa Mkataba wa Fursa ya Ukuaji wa Afrika (AGOA) kuanzia Januari 2024.
Iliyozinduliwa mwaka wa 2000, Sheria hiyo inatoa fursa kwa mauzo ya nje kutoka nchi za Kiafrika kupata soko la Marekani bila kutozwa ushuru.
Hili ni suala la wasiwasi kwa wajasiriamali wa Uganda kama Musisi, ambaye anasafirisha tani 80 za vanila kila mwaka kwenda Marekani, na kupata dola za Marekani milioni 2.
"Pamoja na msamaha wa kutotozwa ushuru katika miezi michache mingine, wateja wetu watalazimika kununua vanila kwa bei ya juu," anasema Musisi. "Kwa kawaida, watachagua kuagiza bidhaa kutoka Madagascar, ambayo bado iko chini ya AGOA. Tutaathirika vibaya."
Taifa hilo la Afrika Mashariki ni la pili kwa mauzo ya vanila barani humo baada ya Madagascar.
Ingawa mataifa mengi ya Kiafrika yameweza kuuza bidhaa zao kwa Marekani bila kutozwa ushuru, baadhi ya wataalam wanasema Marekani inanufaika na mpango wa AGOA kuutumia kama chombo cha sera za kigeni na kuchukua faida yake ya kiuchumi pia.
‘’Ni biashara kati ya Marekani ambayo inavuna zaidi na Afrika ambayo hutoa zaidi lakini inafaidika kidogo kuliko inavyopaswa,’’ Edward Wanyonyi, mtafiti wa masuala ya kimataifa anayeishi Kenya anaiambia TRT Afrika.
''Marekani inafaidika zaidi kwa sababu sehemu kubwa ya kile ambacho Afrika inapeleka kwenye soko lao ni malighafi ambayo inabadilishwa kuwa bidhaa zilizotumika na Marekani na kurudishwa kwetu kununua kwa gharama kubwa, AGOA sio aina ya usawa wa biashara,'' Wanyonyi anaongeza.
Chombo cha kuadhibu
Uganda imekuwa haraka kukosoa hatua ya Marekani ya kuiondoa kwenye makubaliano ya AGOA, ikisema hii ilikusudiwa "kuiadhibu" kwa kupitisha sheria ya kupinga ushoga mwezi huu wa Mei, ikirejelea barua kwa Bunge la Marekani la Rais Joe Biden kuhusu Uganda.
Rais wa Uganda Yoweri Museveni alijibu, akiwataka watu wake wasiwe na "wasiwasi sana" na kuondolewa kutoka mpango huo. "Shinikizo hizi kutoka nje ni 'udhalilishaji' kwa Waafrika na lazima kukataliwa," alisema.
Kando na vanila, Uganda inasafirisha kahawa, pamba na nguo nchini Marekani chini ya mkataba wa kibiashara.
Kulingana na takwimu za Marekani, nchi hiyo iliagiza bidhaa za Uganda zenye thamani ya dola milioni 174 chini ya AGOA mwaka 2022 huku ikisafirisha bidhaa zenye thamani ya dola milioni 167 kwa nchi hiyo ya Afrika.
"Marufuku ya Marekani itaumiza uchumi wetu kwa sababu soko ni soko," Jane Nalunga, mtaalam wa biashara katika SEATINI (Taasisi ya Habari na Majadiliano ya Biashara ya Afrika Kusini na Mashariki), anaiambia TRT Afrika. "Tunahitaji masoko yote makubwa kwa bidhaa zetu."
Ujumbe kwa Afrika
Odrek Rwabwogo, mshauri maalum wa Rais Museveni, anasema uamuzi wa Marekani "unatuma ujumbe kwa Waganda wote - hakika Waafrika wote - kwamba matarajio yao ya ustawi wa kiuchumi yanategemea kama watapiga kura kulingana na maadili ya yeyote atakayeshika nafasi ya juu." nchini Marekani".
"Wao (Waafrika) hawataona hili kuwa linakubalika. Wala hawapaswi."
Rwabwogo anasema programu ya AGOA ilianzishwa kama "sera ya ukarimu mkubwa na kuona mbele" na wale walioiunda ili kuifunga Afrika na Marekani katika dhamana ya ushirikiano na heshima. "Hata hivyo, sasa inatumika kama fimbo kuwapiga Waafrika," anaiambia TRT Afrika.
Marufuku ya biashara inakuja kufuatia uamuzi wa Benki ya Dunia mnamo Agosti 2023 wa kunyima ufadhili wa umma kwa Uganda kwa sababu hatua mpya ya nchi hiyo ya kupinga ushoga "kimsingi inakinzana na maadili ya Kundi la Benki ya Dunia".
Mnamo mwaka wa 2017, wakuu wa Rwanda, Burundi, Kenya, Tanzania na Uganda waliamua kuacha kuagiza nguo na viatu vya mitumba kutoka Marekani ili kusaidia viwanda vya ndani. Marekani ilisema kuwa hii "haikuendana na vigezo vya kunufaika na AGOA" na ikasimamisha Rwanda kwenye mkataba huo kwa siku 60 mwaka 2018.
Mnamo Januari 2022, Marekani iliondoa Mali, Ethiopia na Guinea kwenye mpango wa upendeleo wa kibiashara wa AGOA. Ethiopia ilisimamishwa kwa misingi ya machafuko ya ndani, na nyingine mbili kutokana na "mabadiliko ya serikali kinyume na katiba".
Jamhuri ya Afrika ya Kati, Gabon na Niger hazitafanya biashara tena na Marekani bila kutozwa ushuru kuanzia Januari ijayo, huku Washington ikizishutumu kwa kutozingatia matakwa ya mkataba huo.
Kuweka upya biashara
Afŕika sasa inaelekeza umakini wake katika mikataba ya ndani ya bara, huku nchi 54 zikiweka kipaumbele katika kufanya biashara kati yao. Eneo la Biashara Huria la Bara la Afrika (ACFTA) linalenga kuondoa vikwazo vya kibiashara, kukuza biashara ya ndani ya Afrika na kuzingatia biashara ya uzalishaji wa ongezeko la thamani katika bara zima.
Mataifa 47 yameidhinisha ACFTA, ambayo inalenga kuweka masharti ya kibiashara kwa usawa na nchi za Magharibi.
"Bara limepiga hatua katika kuendeleza soko la ndani, hivyo basi kuanzisha sheria za ushirikiano wa kiuchumi," katibu mtendaji wa ACFTA aliliambia Jukwaa la AGOA la 2023 hivi karibuni.
"Hiyo ina maana kwamba tunapaswa kufikiria upya AGOA katika muktadha wa ACFTA."
Rais Cyril Ramaphosa wa Afrika Kusini alitoa muhtasari wa hisia kwenye kongamano hilo, "Siku zimepita ambapo Afrika ilionekana tu kama chanzo cha miamba, udongo, vumbi...Sasa tunataka kupata thamani kamili ya bidhaa zetu."
