Jinsi Uturuki inavyoibuka kama sauti ya utulivu katika vita vya Iran

Kama ilivyokuwa katika mizozo ya hapo awali katika Mashariki ya Kati, vita vinavyoendelea vya Iran vimeweka angalizo juu ya nafasi ya kipekee ya Uturuki katika nyanja za kijeshi, kidiplomasia na kiuchumi, ambapo iko tayari kuchukua jukumu muhimu, wachambuzi wanasema.

Marekani ina angalau kambi 19 za kijeshi katika Mashariki ya Kati, na nyingi kati ya hizo ziko Bahrain yenye utajiri wa nishati, Kuwait, Qatar, Saudi Arabia na Umoja wa Falme za Kiarabu.

Licha ya uwepo wa jeshi la Merika na mfumo wake wa ulinzi uliowekwa katika eneo hilo, nchi zote hizi, pamoja na Jordan na Iraqi, zimekabiliwa na mashambulio ya makombora ya Irani wakati Tehran ikipiga kambi za Marekani.

Wakati makombora ya balestiki ya Iran na ndege zisizo na rubani zikinyesha kwenye miji ya Ghuba Uturuki, mwanachama wa NATO, nchi isiyo ya Kiarabu ya Mashariki ya Kati yenye jeshi lenye nguvu, haijakabiliwa na jinamizi la aina hiyo isipokuwa kombora moja, ambalo lilinaswa na mfumo wa ulinzi wa NATO katika bahari ya Mediterania kabla ya kuingia anga ya Uturuki.

Wakati huo huo, Uturuki imeimarisha hadhi yake kama nguvu isiyoegemea upande wowote inayotaka kuzuia mgogoro usizidi.

Rais wa Uturuki Recep Tayyip Erdogan alimtumia salamu za rambirambi Tehran kufuatia mauaji ya Kiongozi Mkuu Ali Khamene na jeshi la Israel, lakini pia anaona mashambulizi ya Iran dhidi ya nchi za Ghuba kama yasiyokubalika, akionya kuwa eneo hilo linaweza "kuchukuliwa katika mzunguko hatari."

Uturuki imewatahadharisha wanaopigana kumaliza mzozo haraka iwezekanavyo huku ikiita shambulio la Marekani-Israel dhidi ya Iran kuwa "uvunjaji wa wazi" wa sheria za kimataifa.

Ankara, ambayo kwa muda mrefu imekuwa ikiutafuta umoja wa amani kwa mzozo wa Ukraine kama taifa huru, pia imejitolea kuwa mpatanishi kati ya Marekani na Iran ili kuhakikisha kusitishwa kwa vitendo vyao vya kivita.

Sauti ya busara

“Uturuki imefanya na itaendelea kufanya kila jitihada kumaliza vita. Katika hatua hii, lengo la kwanza ni kusitisha mapigano. Bila kujali mazingira, Uturuki daima itafuata mkakati unaounga mkono utulivu,” anasema Oral Toga, mtafiti kwenye Kituo cha Masomo ya Iran kilichopo Ankara.

Ankara ina uzoefu na uwezo wa kutosha katika kupatanisha kati ya wapinzani kutoka Afrika Mashariki hadi vita vya Ukraine, anasema Toga, lakini ukubwa wa vita vya sasa vinavyopiganwa na mataifa matatu tofauti yanayoenea Mashariki ya Kati unahitaji "nia ya pande zinazopigana kufanya mazungumzo", Toga anaiambia TRT World.

Wakati Uturuki ni mwanachama wa NATO, imechukua msimamo wa kutoegemea upande wowote kwenye vita vya Ukraine huku ikijaribu kuweka uhusiano wake na Moscow kuwa sawa. Jukumu lisilopingika la Israel katika kuzua makabiliano ya kijeshi na Iran linaufanya uongozi wa Uturuki kuchukua msimamo wa kutoegemea upande wowote, wanasema wataalam.

"Uturuki haitaki kuchukua msimamo dhidi ya Iran. Hataki kuwa mmoja wa wahusika wa maafa ya nchi ambayo ina uhusiano mkubwa wa kihistoria na kiutamaduni," anasema Ozgur Korpe, msomi katika Chuo Kikuu cha Taifa cha Ulinzi.

"Msimamo wa Uturuki utaamuliwa na tabia ya Iran kuelekea Ankara. Hakika, taarifa rasmi za Uturuki ziko katika mwelekeo huu. Kwa sababu hizi, Uturuki imechagua kutoegemea upande wowote kama mkakati. Na itaendelea kufanya hivyo," Korpe anaiambia TRT World.

Msomi huyo anaona kwamba, kama vile vita vya Ukraine, Uturuki pengine itakubali "kutopendelea upande wowote badala ya kutoegemea upande wowote" kama mbinu yake ya kimkakati inayoendelea kuelekea migogoro ya kimataifa.

"Uturuki inaweza tu kuhusika katika vita kama eneo lake lingelengwa. Hii ni hatari ambayo pande zinazopigana kwa sasa hazingetaka wala kuthubutu kuikabili," Korpe anaongeza.

Kimbilio katika nyakati za mgogoro

Wataalamu wanaamini kwamba msimamo wa Uturuki wa kupambana na vita na juhudi zake za sasa za upatanishi zinasisitiza uwezo wake wa kipekee wa kuwa kimbilio la kikanda katika migogoro kama hii, kuanzia uvamizi wa Marekani nchini Iraq hadi vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Syria.

Wakati Uturuki na Iran zina tofauti za kisiasa katika masuala mbalimbali kama vile Syria ya baada ya Assad na nafasi ya Hezbollah nchini Lebanon, uhusiano wa kihistoria wa Ankara na Tehran unamruhusu Erdogan kuelewa na kukabiliana na uongozi wa nchi hiyo yenye Washia wengi kwa ufanisi, anasema Omer Ozgul, afisa wa zamani wa jeshi la Uturuki ambaye amefanya kazi kama afisa wa kijeshi wa Türkiye huko nyuma.

Waziri wa Mambo ya Nje wa Uturuki Hakan Fidan alikutana na mwenzake wa Iran Abbas Araghchi kabla ya mashambulizi ya pamoja ya Israel-Marekani dhidi ya Iran, akitafuta suluhisho la amani kwa mpango wa nyuklia wa nchi hiyo.

Wataalamu wengine wanakubaliana na tathmini ya Ozgul.

"Hakuna sababu ya Iran kuwa na msimamo wa chuki dhidi ya Uturuki, na hatua hiyo itakuwa kosa la kimkakati kwa Iran katika mambo mengi, lakini hasa kwa mtazamo wa mikakati yake ya vita. Kwa hiyo, Uturuki itaendelea kuwa kimbilio salama, mbali na migogoro," anasema Toga.

Mbinu hii pia inaonekana kuwa halali kwa nchi za Ghuba, ambazo uchumi wake umekuwa ukitegemea sana mauzo yao ya nishati na uagizaji wa chakula kutoka nje, pamoja na sekta yao ya utalii ya mzunguko.

Nchi zote za Ghuba zinakabiliwa na mtanziko mzito kutokana na vita hivyo vinavyopamba moto, kwani Iran imefunga kwa njia ipasavyo Mlango-Bahari wa Hormuz, na kutatiza usafirishaji wa nishati muhimu.

“Msimamo wa haki” wa Uturuki kwa mizozo ya eneo hilo hautapita bila kutambuliwa na Iran au nchi za Ghuba, anasema Ozgul. “Uturuki itaendelea kuwa kimbilio salama kwa nchi za Ghuba na Iran,” anawaambia TRT World.