Rwanda yaanza kesi ya £100m dhidi ya Uingereza juu ya mkataba wa wahamiaji uliovunjika

Uingereza na Rwanda zinaanza mapambano ya mahakamani kuanzia Jumatano, huku Kigali ikitaka zaidi ya pauni milioni 100 ikisema London bado inadaiwa kutokana na mpango uliovunjwa wa wahamiaji.

Mawakili kutoka nchi hizo mbili watawasilisha kesi yao kusikilizwa kwa siku tatu mbele ya Mahakama ya Kudumu ya Usuluhishi (PCA) huko The Hague, iliyoanzishwa mwaka 1899 kusuluhisha mizozo ya kimkataba kati ya mataifa.

Jopo la majaji watatu litapima mzozo kuhusu mpango huo tata ambao ulikuja kuwa moto wa kisiasa na kisheria.

Mataifa hayo mawili tayari yana mzozo baada ya Uingereza kupunguza misaada kwa Rwanda, ikiituhumu kuwaunga mkono waasi wa M23 katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC). Rwanda imekanusha madai hayo.

Mnamo 2022, waziri mkuu wa zamani Boris Johnson alisaini makubaliano na Kigali kutuma wahamiaji wanaowasili Uingereza kupitia "safari za hatari au zisizo halali" kwa boti ndogo au malori kwenda Rwanda.

Vizuizi vya kisheria

Lakini mpango huo ulikumbwa na vikwazo vya kisheria na vya kisiasa tangu mwanzo, na Mahakama Kuu ya Uingereza hatimaye ikaufuta ikisema haukuwa wa kisheria.

Walipokuwa waziri mkuu mnamo Julai 2024, Keir Starmer alitangaza mpango huo "umezikwa" katika siku yake ya kwanza kamili madarakani, akautaja kama "mbinu ya kujaribu kuwatapeli."

Kisha waziri wa mambo ya ndani Yvette Cooper akaiita "ufujaji wa kushangaza zaidi wa pesa za walipa kodi ambao nimewahi kuona."

Katika kipindi cha miaka miwili kabla ya mpango huo kufutiliwa mbali, ni watu wanne tu waliokwenda Rwanda, kulingana na serikali ya sasa ya Uingereza, wote kwa hiari.

Kulingana na tovuti ya serikali ya Uingereza, takriban pauni milioni 290 tayari zimelipwa kwa Rwanda, lakini Kigali ilisema katika mawasilisho yake ya kabla ya kusikilizwa kwa PCA kwamba malipo mawili ya kila mwaka ya £50m bado hayajalipwa.

"Kusitishwa kwa Uingereza (kwa mpango huo) hakubadilishi wajibu wa Uingereza kulipa kiasi chochote ambacho kilikuwa tayari kulipwa na kulipwa," Rwanda ilisema katika kesi yake ya kurasa 37.

Kusaka msamaha

Rwanda pia inadai nyongeza ya pauni milioni 6, kwani inasema Uingereza ilikiuka makubaliano ya usawa ya kuwahifadhi "wakimbizi walio hatarini zaidi", hasa wanaokimbia vita katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC).

Iliweka gharama ya kuwahifadhi watu hawa kwa £6m.

Hatimaye, Rwanda iliwataka majaji kuamuru Uingereza iombe radhi rasmi kwa kukiuka makubaliano hayo.

"Rwanda inaona kuwa haikuwa sahihi kwa Uingereza kuacha majukumu yake... kwa sababu tu tathmini yake ya ndani ya kisiasa ya urahisi wa mkataba huo imebadilika," uwasilishaji wake unasema.

"Rwanda inasikitishwa na mwenendo wa Uingereza na inaomba msamaha."

Jibu la Uingereza linaonyesha "mapungufu wazi" katika hoja za kisheria za Rwanda, likiongeza: "Rwanda haiwezi kwa kweli kutafuta kuthibitisha haki yoyote ya kisheria kupitia madai haya."

Kusimamisha misaada ya kifedha

London ilidai kuwa "motisha ya kweli" ya Rwanda ilikuwa jibu kwa uamuzi wa Uingereza mwaka jana wa kusitisha misaada yake mingi ya kifedha kutokana na kuunga mkono Kigali kwa mashambulizi ya kundi la M23 nchini DRC. Rwanda imekanusha madai hayo.

Siku hiyo hiyo ilitangazwa, kwa mujibu wa wasilisho la Uingereza, Rwanda ilirejea ghafla kwenye makubaliano yake ya kuondoa malipo ya baadaye kutokana na mkataba wa wahamiaji.

Wakati msaada huo ulipoondolewa, msemaji wa serikali ya Rwanda Yolande Makolo alisema uaminifu kati ya nchi hizo mbili umevunjwa na kile alichokiita "hatua zisizo na msingi za kuadhibu."

"Uingereza kwa heshima inaomba kwamba Mahakama itupilie mbali kila moja ya madai ya Rwanda," Uingereza ilihitimisha katika wasilisho lake.

Maafisa kutoka Rwanda watawasilisha kesi yao siku ya Jumatano, huku mawakili wa Uingereza wakijibu Alhamisi. Pande zote mbili zinahitimisha Ijumaa.

PCA huenda ikachukua miezi kadhaa kutoa uamuzi wake.

Uhamiaji bado ni suala la moto nchini Uingereza, ambayo iliondoka Umoja wa Ulaya mwaka 2020, kwa kiasi kikubwa kwa ahadi ya "kuchukua udhibiti" wa mipaka yake.