Siku chache kabla ya Kenya kuwasilisha bajeti yake ya mwaka 2026/27, vijana walikuwa wamerejea mitaani. Hasira zao hazikuwa za kubahatisha. Ilikuwa ni kuhusu bei ya mafuta, gharama za usafiri, kupungua kwa fursa na imani ngumu kwamba serikali inaendelea kuwarudia watu wale wale, vijana, wanaohangaika, waliotengwa kila inapohitaji mtu wa kubeba mzigo huo.

Watu wanne waliuawa katika maandamano, na sababu kuu ilikuwa ni ongezeko la asilimia 23.5 la bei ya dizeli ambayo ilisukuma gharama za usafiri kuwa juu zaidi. Lakini hadithi kubwa zaidi ni kwamba machafuko haya yalifuatia uhamasishaji ulioongozwa na vijana wa GenZ ambao tayari ulikuwa umelazimisha kuondolewa kwa Mswada wa Fedha wa 2024.

Ujumbe kutoka mitaani ulikuwa wazi: Vijana wa Kenya hawako tayari kuteseka kimya kimya chini ya utaratibu wa kifedha unaodai dhabihu bila haki.

Ndiyo maana bajeti hii isisomwe kama taarifa ya kitaalamu. Inapaswa kusomwa kama chaguo la kisiasa. Bajeti hutuambia ni nani muhimu, nani anasubiri, nani analipa, na nani analindwa. Bajeti ya Kenya ya Mwaka wa Fedha wa 2026/27 inaonyesha nchi iliyo chini ya shinikizo la madeni, lakini pia inaonyesha jambo linalosumbua zaidi: hali bado inashindwa kubadilisha fedha za umma kuwa imani ya umma.

Chaguo la kisiasa

Mgogoro wa kwanza ni deni. Deni la umma la Kenya lilikuwa limevuka takriban KSh 13.02 trilioni kufikia Mei 2026, sawa na takriban asilimia 71 ya Pato la Taifa. Bajeti ya FY 2026/27 inakadiriwa kuwa KSh 4.8 trilioni, na nakisi ya kifedha ya KSh 1.15 trilioni itafadhiliwa kwa kiasi kikubwa kupitia mikopo.

Matumizi ya kawaida yanakadiriwa kuwa KSh 3.57 trilioni, au asilimia 74.4 ya bajeti yote, huku matumizi ya maendeleo ni takriban KSh 750 bilioni, asilimia 15.6 pekee. Malipo ya riba sasa yanatumia zaidi ya robo ya bajeti, kutoka karibu asilimia 15 mwaka wa 2018

Hiyo ina maana kwamba pesa za umma zinazidi kuvutwa kuelekea huduma ya madeni badala ya kuelekea kwenye mambo ambayo kwa hakika yanaunda mustakabali wa kizazi: elimu, kazi, ujumuishaji wa kidijitali, huduma za afya na uwekezaji wenye tija.

Na bado shinikizo la deni pekee sio hadithi nzima. Utawala ni muhimu pia. Kuripoti kwa ukaguzi kumeibua wasiwasi kuhusu takriban KSh 300 bilioni katika mapato ya dhamana yaliyopatikana kati ya 2017 na 2023 ambayo hayakuweza kufuatiliwa kikamilifu, huku mashirika ya serikali pia yamekosa mikopo ambayo hurejesha mzigo kwa walipa kodi.

Serikali haiwezi kuendelea kuwaambia vijana wawe wavumilivu, wawajibike na wawe wakweli huku maswali makuu yakibaki bila majibu kuhusu jinsi pesa zilizokopwa zilivyosimamiwa hapo awali.

Mgogoro wa pili ni uaminifu. Bajeti hii inalenga mapato ya KSh 3.63 trilioni, huku lengo la Mamlaka ya Ushuru ya Kenya kwa mwaka 2026/27 ni KSh 2.968 trilioni. Hata hivyo utendakazi wa mapato ya hivi majuzi umeshuka mara kwa mara chini ya lengo, ikijumuisha upungufu wa nusu ya kwanza wa KSh 152.2 bilioni katika Mwaka wa Fedha wa 2025/2026.

Wakati mawazo ya mapato yana matumaini mengi sana, matokeo yake yanaweza kutabirika: pengo la ufadhili huongezeka, ukopaji huongezeka, na msururu wa madeni kama hayo hubana matumizi ya umma. Vijana huambiwa wajikaze mikanda yao katika uchumi ambao ahadi zake za kifedha mara nyingi hushindwa kutekelezwa.

Mgogoro wa tatu ni utoaji. Kwenye karatasi, bajeti inaonekana ya kuvutia. Elimu inapokea KSh 784.5 bilioni. Kawi, miundombinu na ICT hupokea KSh 531.3 bilioni. Programu za kuwawezesha vijana hupokea KSh 20 bilioni. Lakini bajeti haibadilishi maisha kwenye karatasi. Wanabadilisha maisha kupitia utendakazi.

Urasimu

Na hapa ndipo serikali inaendelea kuwakosea vijana. Mpango wa NYOTA, mpango mkuu wa vijana unaonuiwa kutoa mikopo ya kuanzia, usaidizi wa ujasiriamali na ushauri kwa vijana wa Kenya walio katika mazingira magumu, unalenga kunufaisha vijana 800,000 kufikia Desemba 2028.

Hata hivyo zaidi ya mwaka mmoja baada ya kuzinduliwa, shirika la utekelezaji liliripotiwa kutumia KSh 1.032 bilioni kwa gharama za usimamizi na ushauri katika mwaka wake wa kwanza, bila mikopo ya kuanzia kuwafikia wajasiriamali vijana wakati huo.

Hiki si kikwazo kidogo cha utekelezaji. Ni ishara ya onyo ya mfumo ambao urasimu hufikia pesa kabla ya walengwa kufanya.

Elimu ya juu inaakisi muundo huo. Idara ya Jimbo la Elimu ya Juu ilipokea KSh 155.2 bilioni dhidi ya ombi la KSh 311.9 bilioni, na kuacha pengo la ufadhili la KSh 156.7 bilioni.

HELB inasalia kwenye mkazo, huku sekta ya elimu kwa jumla ikikabiliwa na nakisi ya KSh 102 bilioni. Kwa vijana wa Kenya, hizo si takwimu tu katika kitabu cha bajeti. zinaamua ikiwa mwanafunzi abaki chuo kikuu, kuahirisha masomo, kubeba deni bila fursa, au kuacha shule kabisa.

Kuna pia kinyume kinachoonyesha mapambano pana barani Afrika. Kenya inataka kujionyesha kama kiunga cha kidijitali, nchi ya ubunifu, ujasiriamali wa vijana na azma ya kiteknolojia. Lakini gharama ya simu za kuingia sokoni na kushiriki kidijitali bado ni kikwazo.

Nchi haiwezi kuhubiri fursa kupitia uchumi wa kidijitali huku ikifanya upatikanaji wa zana za siku za usoni kuwa ngumu kwa wale wanaotarajiwa kuijenga. Kwa vijana wa Afrika anayejaribu kujifunza, kufanya kazi, kuanzisha biashara ndogo au kuendelea kuunganishwa na masoko na mawazo, bei nafuu sio jambo la pembeni. Ni mstari wa mbele wa ujumuishaji.

Ndiyo maana mjadala lazima uwe mkubwa kuliko mzunguko mmoja wa bajeti. Tatizo la kifedha la Kenya ni sehemu ya swali kubwa la bara. Kote barani Afrika, vijana wanaombwa kuvumilia kubana matumizi, uwekezaji mdogo na fursa iliyocheleweshwa huku mataifa yakizama zaidi katika madeni na matumizi ya kawaida.

Kesho iliyocheleweshwa

Lugha ya kisiasa hubadilika kutoka nchi moja hadi nyingine, lakini mtindo unajulikana: deni linapoongezeka, ni vijana ambao huambiwa wawe na subira; wakati bajeti inapobana, mustakabali wao ndio unaoahirishwa kwanza.

Njia tofauti bado inawezekana. Kenya inahitaji uwazi mkubwa wa madeni, uchunguzi mkali zaidi wa kukopa, uangalizi bora wa programu, kuripoti kwa umma kuhusu malipo, na sera za kodi zinazopanua ushiriki badala ya kuadhibu ufikiaji.

Lakini zaidi ya mageuzi hayo kuna kanuni rahisi zaidi. Jimbo ambalo linadai kuamini vijana lazima liache kuwachukulia vijana kama mawazo ya baadaye katika fedha za umma na kuanza kuwachukulia kama kipimo cha ikiwa bajeti inafanya kazi au la.

Vijana wa Kenya tayari wameweka wazi jambo moja: wanaelewa kuwa bajeti haziegemei upande wowote. Wanaelewa kuwa fedha za umma zinahusu mamlaka, utu na ambao mustakabali wao unahusika.

Mtihani halisi wa bajeti hii, na kwa kila bajeti ya Afrika inayoifuata, ni kama inapanua uhuru wa vijana kujifunza, kufanya kazi, kujenga na kuishi kwa matumaini. Hivi sasa, mtihani huo haujafikiwa kwa nguvu ya kutosha.

Mwandishi, Jon Kafuko, ni Meneja wa Programu katika Mtandao wa Vijana kwa Haki ya Kodi (Youth for Tax Justice Network, YTJN).

Angalizo : Maoni yaliyotolewa na mwandishi hayawakilishi lazima maoni, mitazamo au sera za uhariri za TRT Afrika.