Kote duniani, tarehe 9 Agosti, jamii za watu wa asili huadhimisha Siku ya Kimataifa ya Watu wa Asili, siku iliyoanzishwa na Umoja wa Mataifa ili kutambua haki, tamaduni na michango yao.

Maadhimisho ya mwaka huu yanajikita katika kipengele mahususi cha maisha ya watu wa asili: "Kuwaenzi Wakunga wa Jamii za Asili: Kulinda Maisha na Ustawi." Umoja wa Mataifa unasema kuwa wakunga hao wana jukumu muhimu sio tu katika kuboresha afya ya mama na mtoto, bali pia katika kuhifadhi lugha, mila na maarifa yanayorithishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine.

Hata hivyo, kwa jamii nyingi za watu wa asili, suala la kupigania kuwepo linavuka mipaka ya huduma za afya.

Pia linahusu ardhi, na haki ya kuendelea kuishi katika maeneo ya mababu zao.

Waogiek na Wamaasai

Kote barani Afrika, jamii ikiwa ni pamoja na Waogiek wa Kenya na Wamaasai wa Tanzania zimekabiliwa na migogoro ya muda mrefu kuhusu ardhi za mababu, maeneo ya uhifadhi na maendeleo.

Mnamo 2022, mtaalamu wa haki za wenyeji wa Umoja wa Mataifa alikaribisha uamuzi wa Mahakama ya Afrika unaowapa fidia Waogiek wa Kenya kwa dhuluma za kihistoria na ubaguzi. Hivi majuzi, mtaalamu wa Umoja wa Mataifa alionya kwamba michakato ya ugawaji wa ardhi nchini Kenya ilikuwa hatarini kukiuka haki za Waogiek na hukumu za awali za mahakama.

Katika nchi jirani ya Tanzania, Wamaasai wamekabiliwa na utata mara kwa mara kuhusu mapendekezo ya kufukuzwa kutoka maeneo yanayozunguka Eneo la Hifadhi ya Ngorongoro. Mnamo Aprili mwaka huu wataalamu wa Umoja wa Mataifa walihimiza Tanzania kuheshimu haki za Wenyeji, wakikumbuka uhakikisho wa kihistoria waliopewa Wamaasai kuhusu kuendelea kuishi katika eneo hilo.

Katika kusini mwa Afrika, Jamii ya Wasan pia wamepitia uhamisho kutoka maeneo ya kitamaduni. Nyaraka za Umoja wa Mataifa zinabainisha kuwa jamii za Wasan hapo awali zilifukuzwa kutoka sehemu za Hifadhi ya Wanyama ya Kati ya Kalahari na baadaye zimeibua wasiwasi kuhusu maendeleo na uchimbaji wa rasilimali unaoathiri ardhi ambazo kwa kawaida hukaliwa na wao.

Wapalestina

Suala hili haliko Afrika pekee.

Kwa Wapalestina, vizazi vya uhamisho, upanuzi wa makazi, unyang'anyi wa ardhi na uhamisho wa kulazimishwa vimeweka udhibiti wa ardhi ya mababu kuwa muhimu kwa mapambano yao ya kitaifa na kisiasa.

Umoja wa Mataifa uliripoti kwamba zaidi ya Wapalestina 2,200 walihamishwa katika Ukingo wa Magharibi katika robo ya kwanza ya 2026 pekee. Wataalamu wa Umoja wa Mataifa pia wameonya kuhusu kuongezeka kwa vurugu na uhamisho wa walowezi.

Ingawa Wapalestina hajalinganishwa tu na Watu wa Asili kama kundi chini ya sheria ya kimataifa, uzoefu wao unatoa sambamba muhimu katika majadiliano yoyote kuhusu jamii zinazokabiliwa na uhamisho, upotevu wa ardhi na vitisho kwa mwendelezo wa kitamaduni.

Umoja wa Mataifa unasema Watu wa Asili wanaunda zaidi ya asilimia sita ya idadi ya watu duniani na ni walinzi wa urithi wa kitamaduni na mifumo ikolojia muhimu. Hata hivyo, shirika hilo linasema haki na ustawi wao unaendelea kukabiliwa na vitisho visivyo vya kawaida.

Kwa hivyo, mada ya mwaka huu inarudisha mjadala kwenye mojawapo ya maswali muhimu zaidi yanayozikabili jamii za Asili: jinsi ya kulinda maisha, maarifa na utamaduni wakati jamii zenyewe zinabaki katika hatari ya uhamisho, ubaguzi na upotevu wa ardhi za mababu zao.