Na Charles Mgbolu

Kwa Kenya, nchi ambayo imetumia miongo kadhaa kupambana na ujangili na kurejesha idadi ya wanyamapori wake, vifo vya hivi karibuni vya tembo 16 vimeibua swali la kutia wasiwasi: Je, mashirika ya wanyamapori ya Kenya yameshinda vita dhidi ya bunduki na mitego ili tu kukabiliana na tishio gumu zaidi la sumu?

Wiki iliyopita, habari za tembo katika mfumo maarufu wa ikolojia wa Amboseli nchini Kenya kuanguka mmoja baada ya mwingine zilitawala vichwa vya habari duniani. Ripoti kutoka Shirika la Huduma kwa Wanyamapori la Kenya (KWS) zilionyesha kuwa wanyama hao wakubwa walipata shida ya kupumua na baadhi walionyesha dalili za kupooza. Ndani ya siku chache, walikuwa wamekufa.

Wakati mamlaka za wanyamapori zilipofanya tathmini ya hasara hiyo, tembo 16 — wengi wao wakiwa majike na ndama — walikuwa wamekufa baada ya kula katika mashamba yanayopakana na Hifadhi ya Taifa ya Amboseli. Vipimo vya awali vilionyesha kuwepo kwa sumu ya sianidi, huku athari za kemikali hiyo zikigunduliwa katika mifumo ya mmeng'enyo wa chakula ya wanyama hao. Nyanya pia zilikutwa ndani ya matumbo yao.

Tangu wakati huo, Kenya imeanzisha uchunguzi.

Bodi ya Bidhaa za Kudhibiti Wadudu (PCPB) ya nchi hiyo ya Afrika Mashariki sasa inaongoza timu ya kiufundi inayohusisha mashirika mbalimbali kuchunguza iwapo bidhaa za kudhibiti wadudu au kemikali nyingine za kulinda mazao zilitumika, kuhifadhiwa, au kutupwa vibaya katika maeneo ya Kimana, Kuku, Kitenden na mfumo mpana wa ikolojia wa Amboseli, na iwapo maji, udongo, au malisho yanaweza kuwa yamechafuliwa.

Lakini mtaalamu wa uhifadhi Dkt. Paula Kahumbu, ambaye ni Afisa Mtendaji Mkuu wa WildlifeDirect, anasema hili ni suala linalovuka mipaka ya uhifadhi wa wanyamapori pekee.

"Ni onyo kwamba mifumo ya Kenya ya usimamizi wa viuatilifu, udhibiti wa kisheria, na utekelezaji wa sheria inahitaji marekebisho ya haraka," Kahumbu anaiambia TRT Afrika.

Mwenendo wa kutia wasiwasi

Kwa wataalamu wa wanyamapori, tukio hili linawakilisha hatua mpya katika mabadiliko ambayo yamekuwa yakijitokeza kimya kimya kwa miaka mingi.

Katika miaka ya 1980 na 1990, ujangili ulikuwa suala kuu katika masuala ya uhifadhi. Leo, wataalamu wengi wa wanyamapori wanasema kuwa matumizi ya sumu yanaibuka kama moja ya vitisho hatari zaidi vinavyokabili idadi ya wanyamapori kote nchini Kenya.

Rekodi za uhifadhi zinaonyesha kuwa mizoga yenye sumu iliyowekwa ili kuua simba au fisi imesababisha mara kwa mara vifo vya tai na wanyama wengine wanaokula mizoga ambao hula wanyama hao hao.

Mojawapo ya matukio mabaya zaidi nchini humo lilitokea mwaka wa 2015 wakati washiriki wa kundi maarufu la simba la 'Marsh Pride' katika eneo la Maasai Mara walipokufa baada ya kula mzoga wa ng'ombe uliokuwa na sumu.

Simba, wakitoa povu mdomoni, walikufa ndani ya siku chache, na tai wengi walio hatarini kutoweka waliokula mizoga ya simba pia waliangamia.

Wataalamu kama Kahumbu wanasema vifo vya hivi karibuni vya tembo vinatisha sana kwa sababu ya ukubwa na kasi yao, na wanaonya kwamba wasiwasi haupaswi kuwekwa kwa wanyamapori pekee.

"Hatutaki watoto wetu wafe kutokana na sumu ya sianidi. Ikiwa kemikali zenye sumu zinaweza kuingia kwenye mazao yanayoliwa na tembo, lazima tuulize kama watumiaji wa binadamu, wafanyakazi wa shamba, jamii jirani na mifugo wa ndani wanalindwa vya kutosha," Kahumbu anasema.

KWS inasema inafanya kazi na jamii na washirika wa uhifadhi na "imeimarisha ufuatiliaji wa tembo, doria za walinzi, na ufuatiliaji wa mifugo katika mfumo wa ikolojia ili kushughulikia visa vingine vyovyote na kuwalinda wanyamapori wetu na wageni."

Inaongeza kuwa matokeo yake hadi sasa hayaonyeshi ugonjwa unaoambukiza au unaoweza kuambukizwa na inawahakikishia wadau wa umma na sekta ya utalii kwamba Hifadhi ya Kitaifa ya Amboseli bado iko wazi na inafanya kazi kawaida.

Gharama za kiuchumi kwa jamii

Lakini hadithi sio kuhusu kemikali tu.

Kote Amboseli, jamii nyingi huishi na wanyamapori kila siku. Tembo mara nyingi huondoka kwenye bustani usiku na hupitia katika ardhi za jamii wakitafuta chakula na maji. Mara nyingi wakulima hutumia usiku bila kulala wakilinda mazao yao, wakipiga ngoma, wakitoa mwanga, na kuwaita mamlaka ya wanyamapori kwa msaada.

Kwa baadhi ya familia, uvamizi mmoja wa tembo unaweza kufuta mavuno ya msimu mzima.

Wakazi wengi wanahisi wanabeba gharama za kuishi pamoja na wanyamapori bila kupata faida za kutosha kutokana na mapato ya utalii yanayotokana na mbuga za karibu. Matokeo yake ni kuongezeka kwa chuki katika baadhi ya maeneo na kuongezeka kwa shinikizo kwa juhudi za uhifadhi ambazo tayari zimedhoofika.

"Watu wanatumia ardhi ambayo hapo awali ilitengwa kwa ajili ya wanyamapori, jambo linalowalazimisha wanyama na binadamu kuishi karibu zaidi. Wanyamapori wanapokosa uwezo wa kufikia makazi yao ya asili, mara nyingi huhamia maeneo yanayokaliwa na watu, hali inayozua migogoro," Philip Muruthi, Makamu wa Rais wa Shirika la African Wildlife Foundation anaiambia TRT Afrika.

Anasema kuwa mvutano huu ndio kiini cha changamoto ya migogoro kati ya binadamu na wanyamapori nchini Kenya.

Kulingana na rekodi za serikali, zaidi ya matukio 57,000 ya migogoro kati ya binadamu na wanyamapori yaliripotiwa kati ya mwaka 2009 na 2024. Mpango wa Kitaifa wa Tembo wa Kenya unaonyesha kuwa angalau tembo 1,160 walikufa kati ya mwaka 2000 na 2020 katika matukio yanayohusiana na kujilinda au mauaji ya kulipiza kisasi.

Wataalamu wa uhifadhi wanahoji kuwa suluhu za kudumu zitahitaji zaidi ya utekelezaji wa sheria pekee.

Mikakati isiyosababisha vifo

Muruthi anaeleza kuwa teknolojia inaweza kutumika vyema zaidi kama zana muhimu katika kuzuia migogoro.

"Kwa mfano, wakati wachunguzi wa wanyamapori wanapoona kundi la simba likielekea kwenye makazi ya watu, teknolojia inaweza kutumika kutoa tahadhari kwa haraka kwa wakazi. Mifumo kama hiyo inaweza kutumika kuwatahadharisha wananchi wakati tembo au wanyama wengine hatari wanapokaribia maeneo yenye watu," anaeleza Muruthi.

Lengo ni kutoa taarifa kwa wakati ili watu waweze kuchukua hatua za tahadhari kabla ya mgogoro kutokea.

Muruthi anaongeza kuwa mbali na miundombinu na teknolojia, mafunzo ya kitamaduni yanaweza kusaidia kupunguza migogoro.

"Kuna mengi tunayoweza kujifunza kutoka kwa jamii ambazo zimeishi kwa mafanikio pamoja na wanyamapori kwa vizazi vingi."

Kwa mfano, jamii ya Wamasai imekuwa ikiishi pamoja na wanyamapori kwa muda mrefu sana. Muruthi anasema uzoefu wao unaonyesha kuwa binadamu na wanyamapori wanaweza kushiriki maeneo ya ardhi bila migogoro mikubwa kwa sababu wanaelewa tabia za wanyama na wameanzisha desturi zinazosaidia kuishi pamoja kwa amani.

"Tunapaswa kuchunguza mambo ambayo jamii hizo zinafanya kwa usahihi na kubaini mafunzo yanayoweza kutumika sehemu nyingine. Kwa kujifunza kutoka kwa mifano hii yenye mafanikio, tunaweza kubuni mbinu bora zaidi za kudhibiti na kupunguza migogoro kati ya binadamu na wanyamapori," anasema Muruthi.