Zaidi ya miaka sitini isiyo ya kawaida baada ya bendera za kwanza za uhuru kupepea Accra, Dar es Salaam, na Lusaka, Siku ya Uhuru wa Afrika bado inachochea kitu cha ajabu ndani yetu. Gwaride, nyimbo za taifa, kuigiza upya kwa sherehe za usiku wa manane, yote muhimu, yote matakatifu. Lakini ikiwa sisi ni waaminifu, uhuru tunaosherehekea unabaki bila kukamilika.
Tulipata uhuru wa kisiasa kutoka kwa mabwana wa kikoloni, ndio. Lakini watu wetu wengi sana kati ya bilioni 1.4 bado wanaishi kama watumwa wa kiuchumi, wa wakopeshaji wa kigeni, wa tasnia ya unyonyaji , ya usanifu wa kimataifa wa kifedha uliobuniwa wakati Afrika ilikuwa bado inang’ang’aniwa kwa himaya .
Hii sio tamaa. Ni utambuzi. Na utambuzi ni hatua ya kwanza ya uponyaji.
Leo, tunapoadhimisha Mei 25, bara hili linakabiliwa na migogoro minne inayoingiliana ambayo inahitaji aina mpya ya mapambano ya ukombozi.
Deni la kikoloni
Kwanza, ukoloni wa deni, mrithi mtulivu, wa kisheria wa diplomasia ya boti.
Kati ya 2010 na 2023, deni la nje la Afrika lilikaribia mara tatu, huku gharama za kulipia huduma zikimeza zaidi ya 20% ya mapato ya serikali katika nchi kama Zambia, Ghana na Kenya. Tunaiita "shida ya ukwasi." Lakini mtoto anapokosa shule kwa sababu mishahara ya walimu inaelekezwa kwa walio na dhamana huko London au Paris, hiyo si ukwasi. Huo ni uhuru ulioahirishwa.
Pili, gharama ya hali ya hewa hakuna mtu anayelipa.
Afrika inachangia chini ya 4% ya uzalishaji wa hewa chafu duniani ilhali inakabiliwa na ukame, mafuriko na vimbunga vikali zaidi. Ulimwengu tajiri huahidi fedha za kukabiliana na hali , kisha hutoa senti. Wakati huo huo, wakulima wetu katika Sahel au Kusini mwa Afrika misimu ya saa inavunjika kama vyombo vya udongo kuukuu. Uhuru bila haki ya hali ya hewa ni uhuru kwenye karatasi.
Tatu, kutengwa kwa vijana wamevaa kama demografia. Kufikia 2050, kijana mmoja kati ya watatu duniani atakuwa Mwafrika. Huo si mzigo; ni zawadi kuu ya mtaji wa kibinadamu ambayo kizazi chochote kimepokea. Bado uchumi wetu huunda ajira rasmi takriban milioni tatu kila mwaka kwa vijana wanaokadiriwa kufikia milioni kumi na tano wanaoingia katika soko la ajira kila mwaka.
Nini kinatokea kwa wale wengine milioni kumi na mbili? Wanakuwa wahamiaji wanaohatarisha Bahari ya Mediterania, au raia kupoteza imani katika demokrasia yenyewe. Ni kushindwa kwa utoaji.
Nne, kugawanyika kwa umoja wetu wenyewe. Ajenda ya Umoja wa Afrika 2063 inazungumzia bara jumuishi, lenye ustawi. Lakini biashaŕa ya ndani ya Afŕika imesalia kukwama kwa takriban 15% ya jumla ya biashaŕa, ikilinganishwa na kaŕibu 70% baŕani Uropa.
Bado tunaruka kwa miji mikuu ya kila mmoja kana kwamba tunavuka mipaka ya uadui. Eneo la Biashara Huria la Bara la Afrika (AfCFTA) ni ahadi nzuri, lakini ahadi hazijazi viwanda. Kuchelewa kwa utekelezaji, mapungufu ya miundombinu hupiga miayo, na mara nyingi sana, sarafu za zamani za kikoloni na njia za biashara bado huathiri biashara yetu.
Uhuru wa kiuchumi
Kwa hivyo, ukombozi wa kweli wa kiuchumi unahitaji nini?
Kwanza, harakati ya haki ya deni kali kama mapambano dhidi ya ubaguzi wa rangi. Tunahitaji ukopeshaji wa uwazi, marekebisho ya Mfumo wa Pamoja wa G20, na wakala wa Afrika wa kukadiria mikopo ili kuepukana na makundi mawili ya Moody's, S&P, na Fitch, ambayo yameshusha hadhi ya mataifa ya Afrika wakati wa matatizo, na hivyo kupandisha gharama zetu za kukopa huku nchi za Magharibi zikipokea dhamana zisizo na riba.
Pili, kuongeza thamani kama jambo lisiloweza kujadiliwa. Kuuza nje kobalti, lithiamu, na shaba kwa wengine ili kusafishia kwenye magari ya umeme sio biashara; ni heshima.
Hatimaye lazima tutekeleze Mkakati wa Madini ya Kijani Afrika, kujenga usafishaji wa ndani, utengenezaji wa betri, na urejelezaji. Uhuru unamaanisha kuwa binti wa mchimba madini wa Kongo anaweza kuwa mhandisi anayesindika madini ya nchi yake mwenyewe.
Tatu, mkataba wa kijamii ulianzishwa upya. Serikali lazima zichukulie nidhamu ya fedha na uwekezaji wa umma si kama vitu vinavyopingana bali kama washirika. Hiyo ina maana kuwatoza ushuru mashirika ya kimataifa ya uchimbaji kwa haki, kuzuia mtiririko wa fedha haramu (unaokadiriwa kuwa dola bilioni 80-90 kila mwaka - zaidi ya Afrika inavyopokea katika misaada), na matumizi katika huduma za afya, elimu, na miundombinu ya kidijitali kana kwamba maisha yetu yanategemea hiyo. Kwa sababu ndivyo ilivyo.
Lakini hakuna hata moja ya haya yanayotokea bila sisi, watu. Sio alama za reli. Sio mikutano ya kilele. Shinikizo lililopangwa, lisilo na tumaini. Kizazi kilichopigana na ukoloni hakikuwa na simu mahiri, hakuna TV ya satelaiti, hakuna crypto. Walikuwa na ujasiri na umoja. Tuna usio na mwisho
Katika Siku hii ya Uhuru, wacha tuahirishe sherehe ya utulivu. Wacha tubadilishe hotuba na kadi za alama. Wawajibishe viongozi, si kwa wafadhili wa kigeni, lakini kwa mtoto wa Kiafrika ambaye bado anakosa maji safi wakati mto wa nchi yake ukiwa na bwawa kwa ajili ya kilimo nje ya nchi. Hebu tujenge Umoja mpya wa Kiafrika usio na mizizi katika tamaa ya bendera za ukombozi lakini katika kazi ya upole ya kufanya bendera hizo ziwe na maana sokoni, kliniki na benki.
Mimi ni Kennedy Chileshe, kutoka Zambia, nchi ambayo ilishindwa kulipa deni lake, lakini tuliyafanyia marekebisho na bado tunapigania makubaliano ya haki. Ninaamini awamu inayofuata ya ukombozi wa Afrika haitaonyeshwa televisheni kutoka kumbi za enzi za ukoloni. Itaundwa katika sakafu za kiwanda, vituo vya teknolojia, na vikundi vya akiba vya vijijini ambapo watu wanakataa kuwa maskini katika bara tajiri.
Wapigania uhuru wa kwanza walitupa bendera. Tuna deni kwao, na kila Mwafrika ambaye hajazaliwa, uchumi wa kuendana.
Heri ya Siku ya Uhuru. Sasa, wacha tufanye kazi.
Mwandishi, Kennedy Chileshe ni Mkurugenzi Mtendaji wa Mtandao wa Viongozi wa Jubilee, Zambia.
Kanusho: Maoni yaliyotolewa na mwandishi si lazima yaakisi maoni, maoni na sera za uhariri za TRT Afrika.
