Jua la asubuhi lilichomoza juu ya barabara zenye vumbi za Tamale, nchini Ghana, huku Abena Osei akisimama na kutazama shamba lake la kuku kwa wasiwasi unaozidi kuongezeka. Wiki iliyopita tu, alipoteza kuku kumi na wawili kutokana na ugonjwa wa ajabu ulioenea haraka miongoni mwa kuku wa jirani yake.
Katika jamii yake, ufugaji wa kuku sio biashara tu—ni njia ya kujikimu kimaisha. Mayai huwapa watoto wake protini, na kuku hao ndio humwezesha kulipa ada ya shule. Changamoto ya kusambaa homa ya ndege zilipoanza, Abena alihisi hofu ileile ambayo imekuwa ya kawaida miongoni mwa wakulima wadogo kote barani Afrika.
"Kila mara ugonjwa mpya unapoibuka, najiuliza kama huu ndio utakaoninyang'anya kila kitu," Abena aliambia TRT Afrika. "Nimesikia hadithi za wakulima katika maeneo mengine waliopoteza kabisa njia zao za kujipatia kipato kwa usiku mmoja tu. Siku zote tunasubiri maafa yanayofuata, bila uhakika kama mifugo yetu itakuwa na afya kesho."
Hadithi ya Abena ni moja tu kati ya mamilioni ya hadithi za watu kote barani ambao maisha yao yako hatarini kutokana na magonjwa ya mifugo yanayovuka mipaka—vitisho visivyotabirika, vinavyoenea kwa kasi na visivyojali mipaka ya nchi.
Umbali wa maili mia sita hivi, katika Kaunti ya Nakuru nchini Kenya, mfanyabiashara wa mifugo David Mwangi anatazama simu yake, akipitia taarifa kuhusu milipuko ya ugonjwa wa mdomo na kwato nchini jirani ya Tanzania. Kwa David, afya ya mifugo si suala la kinadharia tu—ni tofauti kati ya kuilisha familia yake na kushuhudia biashara yake ikiporomoka. Ameshuhudia jinsi mlipuko mmoja unavyoweza kusababisha kufungwa kwa mipaka, kusimamisha biashara, na kuharibu maisha ya jamii zinazotegemea mifugo pekee.
"Mwaka jana, ugonjwa wa mdomo na kwato ulipoibuka mpaka wa pili, bei zetu zilipungua kwa nusu ndani ya usiku mmoja," David anakumbuka. "Wanunuzi kutoka Nairobi waliacha kuja. Nilikuwa na mifugo ambayo sikuweza kuiuza na watu wa kulisha ambao sikuweza kuwahudumia. Magonjwa haya hayajali mipaka yetu ya kitaifa, lakini hatua zetu za kukabiliana nayo mara nyingi zilionekana kuishia mpakani."
Kuzuia Magonjwa
Hofu za Abena na David ndizo hasa ambazo Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa linalenga kushughulikia kupitia mpango wake mpya wa ushirikiano wa Kimataifa wa magonjwa ya wanyama kuvuka mipaka (GPP-TAD). Mpango huu unawakilisha mabadiliko ya msingi kutoka kwa usimamizi tendaji wa janga hadi kinga inayoongozwa na nchi.
Iliyowasilishwa katika hafla ya FAO iliyohudhuriwa na mawaziri kutoka mataifa kumi na saba, ikiwa ni pamoja na Cameroon, Kenya, Burkina Faso, na Misri, GPP-TAD inajibu maombi kutoka kwa nchi wanachama wa jukwaa pana na endelevu la kukabiliana na magonjwa ambayo yamekumba jamii kama za Abena na David kwa vizazi. Uharaka uko wazi: maambukizi ya homa ya ndege yanayosababisha magonjwa mengi, homa ya nguruwe ya Afrika, na ugonjwa wa kwato na midomo vinaenea kwa kasi zaidi kuliko hapo awali.
Mkurugenzi Mkuu wa FAO Qu Dongyu alisisitiza umuhimu wa kiuchumi, akibainisha kuwa kuanzishwa hivi karibuni kwa spishi ya virusi ya SAT1 ya ugonjwa wa miguu na midomo barani Asia kunaweza kusababisha hasara ya dola bilioni 2 kila mwaka. "Kinga hugharimu kidogo sana kuliko kutochukua hatua," alisisitiza, akitetea mbinu kamili ya One Health inayojumuisha udongo, mimea, wanyama, binadamu, na afya ya mazingira.
Kinachofanya GPP-TAD kuwa na mabadiliko ni muundo wake wa utawala.
Tofauti na mbinu za awali zilizofadhiliwa na wahisani, mradi kwa mradi, ushirikiano huu huunda majukwaa ya kitaifa ambapo serikali, vyombo vya sekta binafsi, wazalishaji, taasisi za fedha, na mashirika ya wakulima hushirikiana chini ya mfumo mmoja. Nchi zinaongoza utekelezaji, huku FAO ikitoa usaidizi wa kiufundi uliorekebishwa kulingana na mahitaji ya ndani. Vituo vya kikanda huratibu hatua za kuvuka mipaka—muhimu kwa magonjwa yanayotumia fursa ya mipaka inayopunguza majibu ya mataifa binafsi.
Mfumo wa ufadhili unawakilisha mafanikio mengine. Badala ya kutegemea hasa wafadhili wa jadi, GPP-TAD inaanzisha michango mbalimbali, inayotegemea mshikamano ambapo nchi zinazoshiriki huchangia kulingana na uwezo wao, zikisaidiwa na washirika wa maendeleo, taasisi za fedha za kimataifa, na sekta binafsi. Mfumo huu wa uwekezaji unaotabirika unahakikisha kinga ya muda mrefu badala ya majibu ya majanga ya hapa na pale.
Matumaini ya tahadhari
Hivi sasa, nchi 110 zimewasilisha barua rasmi zinazoonyesha nia ya kujiunga na GPP-TAD—ushahidi wa ari ya mabadiliko ya kimataifa. Programu hiyo inafanya kazi katika maeneo matano yanayohusiana: kinga na udhibiti wa magonjwa; ufuatiliaji wa kidijitali na onyo la mapema; utayari na hatua za kutarajia; mwitikio wa dharura wa haraka; na sheria, ushirikiano, na mifumo ya ufadhili.
Kwa Abena Osei, ahadi ya mbinu hii mpya inaleta matumaini ya tahadhari. Anafikiria siku zijazo ambapo mifumo ya tahadhari ya mapema inamtahadharisha kuhusu milipuko kabla haijafika, ambapo uratibu wa kikanda unamaanisha kuwa serikali yake inapokea usaidizi wa kuchanja na kukinga mifugo, ambapo ushirikiano na taasisi za kifedha humsaidia kupata nafuu ikiwa hasara itatokea.
"Wakulima kama mimi huwa tunajibu, hatuwezi kamwe kuwa mbele ya magonjwa haya," Abena anasema kwa mawazo. "Lakini ikiwa programu hii mpya inamaanisha tunaweza kuona shida inakuja na kujiandaa kabla haijafika, hiyo inabadilisha kila kitu."
David Mwangi anarejea hisia hii, haswa akithamini msisitizo wa uendelevu. "Tumeona programu nyingi zikija na kwenda na wafadhili," anaonyesha. "Lakini mfano ambapo sisi sote tunachangia, biashara, wakulima, ambayo inahisi kama umiliki. Hiyo inahisi kama kitu kitakachodumu."
Joto la alasiri linapotua Nakuru, simu ya David inamtahadharisha kuhusu mkutano wa kikanda wa mifugo uliopangwa kufanyika mwezi ujao—wa kwanza kati ya kile kinachoahidi kuwa juhudi nyingi za ushirikiano chini ya mfumo mpya. Mpito kutoka kwa mwitikio unaotokana na shida hadi uzuiaji ulioratibiwa umeanza.
Labda cha kufurahisha zaidi, ni Abena ambaye anavutia hisia za mabadiliko haya anapotazama machweo ya jua ikimulika rangi za dhahabu kwa kuku wake waliopona.
"Hatukuzi wanyama tena - tunajenga ustahimilivu," anasema. "Na tunapofanya kazi pamoja kuvuka mipaka, wanyama hawa wanakuwa madaraja badala ya vizuizi, wakitubeba sote kwa mustakbali ambapo afya ya wanyama inashirikishwa na sio kutishiwa.
