Yayin da shekarar 2026 ta fara, ƙasashen Sahel ba suna yaƙi ne kawai da ‘yan ta’addan da ke fitowa daga hamada su kai hari kan motar sufuri su ɓace ba; yaƙin ya canza a girma, sauri, da dabara.

A yankin Liptako-Gourma, Ƙungiyar Haɗin Kan Kasashen Sahel (AES) na fuskantar wata ƙungiya ta miyagu da ba wai kawai take ƙoƙarin ƙalubalantar gwamnati ba, har ma tana neman maye gurbin ta.

Tsakanin gwamnatin da ke da makamai da ke samun gindin zama a cikin rashin tsari na hukumomi da kuma nau'ukan adawar jama'a da ke sake fasalin biyayya ga yankin, ana yanke shawara kan makomar yankin a cikin yaƙin neman halalci, kasancewa, da ayyukan da aka yi.

Zai kasance haɗari a ci gaba da kallon rikicin Sahel ta hanya ɓangare ɗaya, wato ɓangaren daƙile ta’addanci.

Abin da ke faruwa a yau a yankin da ya haɗa ƙasashen Mali, Burkina Faso, da Nijar shi ne faɗa na siyasa.

A gefe guda, gwamnatoci, waɗanda ke ƙarƙashin Ƙungiyar Haɗin Kan Kasashen Sahel (AES) na neman ƙarfafa ikonsu ta, ta hanyar amfani da sojoji a cikin labarin.

A gefe guda kuma, ƙungiyoyin ta’addanci kamar JNIM da Daesh-GS, suna gina kasancewarsu ta hanyar cusa tsoro, ƙwace iko da hanyoyi.

Mafarkin ƙarya da dabaru

Yawancin nazarce-nazarce na waje suna kuskuren ɗaukar wuraren da suke ba a ƙarƙashin ikon gwamnatin Mali ko ta Burkina Faso ba a matsayin “wuraren da ba za a iya mulkar su ba”. Sai dai yanayin siyasar Sahel ba ya son giɓi.

Inda mai mulki, alƙali, da 'yan sanda suka ja baya, ƙungiyoyi masu ɗauke da makamai ba kawai suna haifar da tashin hankali ba: suna kirkirar wata oda. Oda mai tsanani, amma wadda za a iya hasashe, wanda sau da yawa ya isa ya tilasta biyayya.

A wasu yankunan karkara, ƙungiyar ta'addanci ta JNIM ta aiwatar da maye gurbin aikin gwamnati.

Kotunan su na tafi-da-gidanka suna magance rigingimun ƙasa da rikice‑rikicen manoma da makiyaya cikin gaggawa. A cikin 'yan awanni, suna warware abin da tsarin jihar, da ake kallonsa a matsayin nesa, zai bari ya jima na watanni.

Masu ɗauke da makaman suna bayyana a matsayin masu “mayar da martani” lokacin da gwamnati ake ganin babu alamar gwamnati.

Haraji kuma yana sauyawa zuwa yaƙi. Abin da ya yi kama da sata kan hanya a wasu wurare yana daidaita zuwa tsarin tara kudade na yau da kullum, tare da alkawarin kariya a bayan fage.

Saƙon a bayyane yake: Gwamnati tana tara kuɗi ba tare da tabbatarwa ba; ƙungiyoyin suna karɓa a musayar tsaro mai sharadi.

Wannan lamarin wanda ya zama jiki abin damuwa ne domin yana ƙunshe da wata ƙungiyar ta'addanci wanda ƙarfinta ke ƙaruwa: wasu kiyasi suna ambaton akwai har mutum 6,000 a cikin ƙungiyar.

Makamin yunwa

Wannan mulkin makamai yana da wani ɓangare mai duhu: toshe hanyar mota, kasuwanni, da wuraren ketare, wanda yake nufin riƙe numfashin al'umma.

Manufar ba kawai ta kewaye sansanoni ba ce amma a gajiyar da jama’ar garuruwa, raba zumunci, da ƙaƙaba wa mutane tsarin tsira.

Takunkumin ya zama dabara ta siyasa: raunana gwamnati ta hanyar haifar da ƙarancin kayayyaki, sannan a kawo “oda” a madadin miƙa wuya.

Kwarewar Djibo a Mali tana nuna yadda wannan salon aiki yake da tsanani: an bayyana rikici a can yana shafar fiye da mutum 300,000.

Abin ya fi yanayi na gari: kimantawa na ambaton kusan wurare 40 da suke ƙarƙashin takunkumi, suna shafar mutane har zuwa miliyan biyu.

Ta tilasta wa jama’a zaɓar mika wuya, ƙaura, ko yunwa, ƙungiyoyin ta’addanci na ƙoƙarin sake tsara yawan jama’a, kirkirar yankunan kariya, tsare hanyoyin sufuri, da sanya al’umma ɗaukar nauyin ɗan adam na yaƙi.

Yayin da ƙungiyoyin ta’addanci ke ƙoƙarin mulki ta hanyar tsoro, gwamnatoci suna mayar da martani da matakin haɗin kai wanda sau da yawa ba a samu a tsakiyar Sahel ba.

A ƙarƙashin Haɗin Kan Kasashen Sahel (AES), hukumomin soji sun faɗaɗa ayyukan ketare don yaƙi da ƙungiyoyin ta’addanci da ke gararamba waɗanda ke tsira ta hanyar lunkude tsakanin yankuna.

A fili ana samun ci gaba a Mali

Ayyukan suna bayyana a fili kuma ana gani a ƙasa: ƙarin haɗin bayanan leƙen asiri, yawaitar ayyukan haɗin gwiwa, da kuma leƙen asiri ta hanyar amfani da jirgi sun takaita sararin waɗannan ƙungiyoyi.

A wasu wurare masu zafi a cikin gangaren Liptako-Gourma, saƙon yana da sauƙi: gwamnati na ƙoƙarin dawowa a matsayin mai ba da tsaro, ba kawai wata alama mai nisa ba.

Sake dawo da sojojin Mali a Kidal ya zama mafi bayyanannen misali na wannan motsi. Sake karɓar iko a kan birni da aka dade ana dauka a matsayin wanda ba za a taba shi ba ya dawo da martaba, amma haka nan ya karya wani shingen hankali a arewacin ƙasar.

Abin da yake bayyana daga wannan hanya shi ne canjin buri. Manufar ta tashi daga batun bayar da kariya kaɗai zuwa dawo da iko a yankin da tayyukan tsaro da shugabanci za su bayyana tare.

Amsar sojojin AES, wadda take dogara kan raka motoci na soja da sake ɗaukar manyan hanyoyi lokaci‑lokaci, tana da muhimmanci amma mai mayar da martani.

Babban ƙalubale har yanzu shi ne sarrafa yankuna: riƙe hanya na nufin riƙe ƙauyukan da ke ciyar da ita, kare kasuwanni da ke rayar da ita, da tsare wuraren ruwa da suke sa ta zama mai ɗorewa.

Ko da shirin tura rundunar hadin gwiwa ta kusan sojoji 5,000, ya fi zama lamari mai aminci fiye da samun mafita da dindindin , domin yaƙin ana fafatawa shi ne a zurfin karkara kamar yadda yake akan manyan hanyoyi.

Caca mai hatsari

Idan aka fuskanci rashin daidaito, kasashen Sahel sun ɗauki sauyin ƙa’ida: haɗa fararen hula cikin tsarin diflomasiyya na tsaro.

Mayakan Sa Kai don Kariyar Ƙasa (VDP) a Burkina Faso, da irin waɗannan a Mali da Nijar, suna nuna nufin ƙasancewar yaƙi a matsayin na ƙasa.

A ƙasa, tasirin yana nan: ilimin hanyoyi na gida, fahimtar yanayin al’umma, bayanan sirri daga kusa, da kuma rage abubuwan mamaki.

Girman wannan tara mutane ya zama wani abu a bayyane a siyasa. A cewar wasu kiyasi da ke ambaton bayanan hukumomi, har zuwa mutane 90,000 na iya kasancewa cikin VDP. Wannan yawan mutane yana cike gibin aiki; haka nan yana canza tunanin jama’a, yana sa yaƙin ya zama abin da aka raba maimakon ya zama wani abu mai nisa.

Amma a lokaci guda yana ƙirƙirar yanki mai rauni: idan fararen hula masu makamai suka sa tufafin tsoro, layin da ke tsakanin kariya da barnata zai iya gushewa, kuma sahihanci zai iya ƙarewa cikin sauri fiye da yadda ake gina shi.

Juyin da ake samu daga “sojan ɗan ƙasa” zuwa “mai riƙe da bindiga” na iya faruwa cikin sauri idan jita‑jita ta zama hujjah kuma tsoro ya zama shari’a.

Kungiyoyin ta’addanci na musamman suna neman haifar da wannan rabuwa ta hanyar samar da wannan tatsuniya: suna nuna jami’an taimako a matsayin makami na wata al’umma a kan wata, sannan su ƙara wuta a zagayen ramuwar gayya wanda zai sanya yankin ya zama ba a iya mulki ba.

Nasarar AES

Nasarar Haɗin Kan Kasashen Sahel za ta dogara ne a kan tsauraran kulawa: tsarin umarni a bayyane, iko kan makamai, horo, hanyoyin bincike, da hukunci mai inganci.

A nan, hakkin ɗan‑adam da dokar yaƙi suna zama muhimmin dabaru: duk wani cin zarafi ya zama bashi da za a biya, duk wani kuskure hujja ce da za a ba abokin gaba.

Yaƙin ‘service’ (samar da ayyuka)

Dawowa da karfi zai gushe idan ba a bi shi da dawowar mulki na gudanarwa nan take ba. Al’ummomi a Liptako-Gourma na buƙatar abubuwa masu ma’ana da farko: ruwa, kiwon lafiya, makarantu, shari’a da hanyoyi masu wucewa.

A wannan gasa ta ikon mallaka, hidimar jama’a ta zama makamin ƙarshe, domin tana mayar da tsoro zuwa amincewa kuma tana juya kasancewar soja zuwa oda na zamantakewa.

Girman buƙatu yana jaddada gaggawa. A 2024, Burkina Faso ta samu mutuwar mutane 7,483 sakamakon rikici, sannan wani 2,034 a kwata na farko na 2025. A lokaci guda, kusan mutane miliyan 6.3, sama da kashi 25% na jama’a, suna buƙatar taimakon jin kai.

A waɗannan yanayi, kowace ƙauye da aka tsare ba tare da ma’aikacin jinya, malami, ko alƙali mai isa ba, nasara ce mai rauni. Ƙungiyoyin ta’addanci sau da yawa suna komawa ta waɗannan gibi: ƙorafin da ba a magance ba, rigingimun ƙasa da ba a warware ba, kasuwar da aka yi fanko, hanya da ta zama ba za a iya wucewa ba.

Sabbin haɗin gwiwar ƙasa da ƙasa suna canza fasalin fasaha da aiki. Amma babu jirgin sama mara matuki, babu farmaki na sama, babu turjin soji da zai maye gurbin sahihancin shugaban gari na warware sabani na gida, ko amincewar cibiyar lafiya da ke warkar da yaro.

Tsaro mai ƙarfi ana amfani da shi; tsaron zamantakewa ana gina shi a ƙasa, a hankali. Shi ke hana tsoro ya zama gwamnati sake.

Gani ga sabon kwangilar zamantakewar Sahel

Yayin da 2026 ta fara, hoton ba cikakke yake ba. Akwai ɗan juriya mai zurfi a cikin waɗannan al’ummomi. Ƙin amincewar da tsarin jahilci ke buƙata ya kasance ra’ayin mafi rinjaye; biyayya ana samo ta ne daga tilastawa fiye da biyayya.

Kalubalen ga gwamnatin wucin gadi na Mali, Burkina Faso, da Nijar shi ne canza adawar shiru zuwa aminci mai aiki, sannan zuwa ƙarfi mai ɗorewa na gwamnati.

Wannan yana nufin gwamnati mai kusanci, mai bayyana, mai saurin mayar da martani, wacce za ta iya sasanta ba tare da kunyatawa ba kuma ta kare ba tare da amfani da mutane ba a idanun karkara.

Kungiyoyin makamai na neman gina irin‑gizon ƙasa a kan raunukan shugabanci da ake ganin ya yi nesa. Amsar ba za ta iya kasancewa dawowa kawai zuwa tsohuwar oda ba.

Abin da ke cikin Sahel shi ne yaƙi don shugabanci: fafatawar da inda ɗan‑ƙasa da tsaro suka zama marasa rabewa, kuma inda nasara za a auna ta da ikon riƙe ƙasa, sannan da ikon riƙe al’umma tare.

Marubuci, Göktuğ Çalışkan, mai karatun digiri na PhD ne kuma masani a Harkokin Dangantaka da Kasashen Duniya.

Togaciya: Ra’ayoyin da marubucin ya bayyana ba lallai su yi daidai da ra’ayoyi, hangen nesa ko manufofin editan TRT Afrika ba.