Samun dizal, man fetur da ke ƙarfafa ayyukan tattalin arzikin duniya, ya zama sabon fagen fama na siyasa a tsakanin yaƙe-yaƙe guda biyu masu zafi, wanda ya haifar da babban tasirin da ya game ƙasashe da kuma ya fi shafar Kudancin Duniya.

Farashin dizal yana tafiya a saman mafi yawan ƙasashen duniya. Ko da a Amurka, wacce ke riƙe da ikon tallafawa masu sayar da kaya a matsayin ƙasa mafi arziki a duniya, farashin dizal ya tashi da kashi 70 cikin ɗari tun lokacin da ta kai hari kan Iran a ranar 28 ga Fabrairu.

Amma rikicin dizal ya fi muni a Kudancin Duniya, inda ƙasashe matalauta ba su da tarin kuɗi na gaggawa ko kuma manyan kuɗaɗen ajiya don kare masu amfani daga barazanar jigilar kayan masarufi irin su abinci, kayayyaki, da muhimman ababen more rayuwa.

Wasu ƙasashe, kamar Philippines, sun ayyana daukar matakin gaggawa a fannin makamashi a ƙasa, yayin da wasu, kamar Sri Lanka, suka tsara rarraba man duba da bukatar yanki. A wasu ƙasashen Afirka, farashin mai ya karu da kashi 150 cikin ɗari.

A Pakistan, gwamnati ta bullo da tsarin sake duba farashin man dizal a kullum; a yanzu farashin ya haura na da da kashi 40 cikin ɗari idan aka kwatanta da lokacin da aka fara yakin da Amurka da Isra'ila suka kaddamar kan Iran.

Masana sun yi nuni da cewa, sabanin hauhawar farashi a baya da ya samo asali galibi daga karancin danyen mai, karuwar farashin dizal a yanzu yana da nasaba da rashin isasshen karfin matatar mai.

Iran da kawayenta sun kai hare-haren jiragen sama marasa matuki da makamai masu linzami kan manyan masana'antun tace danyen mai a Kuwait, Saudiyya, Qatar, da Bahrain.

Har ila yau, Ukraine ta kai jerin hare-hare kan matatun man Rasha a cikin abin da ake kira 'yakin makamashi'; a yanzu matatun man na Rasha suna aiki ne bisa kashi 60 cikin ɗari na karfinsu na asali.

Farashin dizal ya fi na fetur—wanda galibi ake amfani da shi a motocin fasinja—saboda manyan dalilai guda biyu. Na farko, tun kafin fara yakin Iran, samar da dizal ya riga ya yi karanci idan aka kwatanta da na fetur.

Na biyu, matatun mai a ƙasashen Gulf da suka fuskanci luguden wuta na samar da dizal fiye da man fetur. Babu wata ƙasa da ke da ƙarfin aiki da za a iya amfani da ita nan take don maye gurbin asarar da aka samu.

Sakamakon haka, miliyoyin ganga na dizal na Gabas ta Tsakiya da Rasha sun ɓace daga kasuwar duniya.

Don magance ƙarancin dizal din, Amurka ta yi yarjejeniya da Rasha don sayen dizal, duk da cewa takunkumi mai tsanani ya takaita ikon Moscow na sayar da makamashi a duk duniya.

A gefe guda kuma, Shugaban Amurka Donald Trump ya sanar da "tsagaita wuta don makamashi" tsakanin Rasha da Ukraine a ranar 11 ga Oktoba, duk da cewa shugaban Ukraine Volodymyr Zelenskyy ya ce har yanzu yana jiran ganin cikakkun bayanai na yarjejeniyar.

Bullar Kishin Albarkatun Kasa

Masu sharhi sun ce rikicin dizal na duniya ya haifar da wani yanayi na 'kishin albarkatun ƙasa' inda manyan masu samar da kayayyaki ke iyakance wadanda za a sayar, suna haifar da 'yaduwar asara' a duniya, ko kuma rage ribar da ake samu, zuwa matsayi mafi girma a tarihi.

A watan da ya gabata, Moscow ta tsawaita dokar hana fitar da dizal a lokacin bazara da kaka, tana mai cewa jigilar man ba za ta dawo gaba ɗaya ba har sai an ɗage takunkumin ƙasashen yamma.

Haka kuma, Beijing ta dakatar da fitar da mai na ɗan lokaci don fifita kera kayayyakinta na cikin gida.

Kafin ta cim ma yarjejeniyar shigo da dizal da Rasha, Amurka ta matsa wa ƙawayenta na Turai lamba da su saki man da suka boye ko kuma su fuskanci haramcin ki musu dizal daga Amurka, wanda hakan ya haifar da fargaba a duniya.

Baris Alpaslan, masanin tattalin arziki kuma babban mai ba da shawara a IC Holding - wani kamfani na Turkiyya wanda ke da kasuwancin samar da makamashi da rarraba shi - ya bambanta tsakanin ikon mallakar albarkatu da kuma kishin albarkatu.

"Ina ganin muna buƙatar bambance tsakanin ikon mallakar albarkatu na halal da kuma babban sakamakon kishin ƙasa," in ji shi ga TRT World.

Kare wadatar kayayyaki a cikin gida babban aiki ne, musamman a lokacin babban rikici, in ji shi.

Amma matsalar tana tasowa ne lokacin da ƙasashe da yawa suka yi komai a lokaci guda.

(Hana fitar da kayayyaki zuwa ƙasashen waje) na iya mayar da wani ɓangare na matsalar tattalin arziki na rikicin siyasa zuwa ga ƙasashen da ba su da wani tasiri, musamman tattalin arzikin da ke shigo da mai a Afirka, Asiya da Latin Amurka," in ji shi.

Ya ce, hauhawar farashin dizal yana haifar da tashin farashin sufuri, farashin abinci, da hauhawar farashi mai faɗin gaske.

Sakamakon gama gari na iya zama ƙaranci ga duniya, tare da tattalin arzikin da ya fi talauci kuma mafi dogaro da shigo da kaya galibi yana ɗauke da kaso mara kyau na lamarin, in ji shi.

Sabbin fagen daga

Yasar Sari, daraktan Cibiyar Nazarin Turai da Asiya ta Haydar Aliyev a Jami'ar Ibn Haldun, ya shaida wa TRT World cewa samun dizal ya riga ya sanya ƙasashe su "ƙulla ƙawance game da samar da mai, maimakon akida".

Ya nuna dogaron India kan shigo da mai - fiye da kashi 80 cikin 100 na buƙatar ɗanyen mai - da kuma matsin lamba na daidaita diflomasiyya ta waje da tattaunawa a cikin BRICS, ƙungiyar tattalin arziki masu tasowa galibi daga Kudancin Duniya.

Taron BRICS na watan Mayu bai samar da wata sanarwa ta haɗin gwiwa ba kuma ya ambaci "ra'ayoyi daban-daban tsakanin wasu mambobi" na ƙungiyar, wanda ya haɗa da Iran da Hadaddiyar Daular Larabawa a matsayin cikakkun mambobi.

Rashin wata sanarwa ta haɗin gwiwa ya nuna cewa batutuwan tsaron makamashi suna lalata haɗin kan yankin, in ji shi.

Ya ƙara da cewa manyan kayayyakin mai na China, waɗanda aka kiyasta sun kai ganga biliyan 1.49 kuma aka bayyana su a matsayin mafi yawan ɗanyen mai, har yanzu suna ba Beijing damar riƙe kayayyaki a gida.

Kasashen Turai ne ke da mafi girman ajiyar man dizal na gaggawa, inda Faransa da Jamus suka haɗa fiye da kashi ɗaya bisa uku na man da ake da shi a kasashen Tarayyar Turai, in ji shi.

Ma’ajiyar jama'a a Amurka na samar da mafi kyawun mafita a yankin, ba na duniya ba, in ji shi.

Wannan shi ne dalilin da ya sa Amurka ta matsa wa Faransa da Jamus lamba don rage waɗannan ma’ajiya, tare da takunkumin da aka sanya kan fitar da man dizal na Amurka a matsayin riba kafin tsakiyar wa'adin da Amurka ta tsara a makon farko na Nuwamba.

Sari yana nufin takunkumin mai na Larabawa na 1973, lokacin da masu samar da mai daga Gulf suka rage yawan man da ake bai wa kasashen da suka goyi bayan Isra'ila.

A cewar Alpaslan, samun makamashi yana ƙara zama tushen amfani da shi a fannin siyasa.

Karancin dizal na gwamnati don amfani a gonaki, jigilar kaya ko wutar lantarki na iya zama abin karɓa ga mai samar da kayayyaki wanda zai iya isar da kayayyaki masu inganci ko kuma kuɗaɗen tallafi masu kyau, in ji shi.

Damuwarsa ita ce rashin tsaron makamashi na iya rage zaɓin manufofin ƙasashen waje da ake da su ga ƙasashe matalauta.

"Jarrabawar gaskiya ita ce ko samun man fetur mai muhimmanci ya kasance ƙarƙashin jagorancin ciniki mai inganci da la'akari da kasuwanci, ko kuma ya zama kayan aiki na matsin lamba na siyasa," in ji shi.

Tsira bayan yake-yake

Sari ya ce China da Koriya ta Kudu za su iya kare kasuwannin gida da kuma iyakance fitar da kayayyaki zuwa ƙasashen waje. Indonesia, Philippines, Bangladesh da Ethiopia ba za su iya hakan ba.

"Samun mai ba ya haifar da rarrabuwar kawuna ta fannin siyasa, amma yana ƙara janyo wargajewa, tare da dabarun rayuwa na kowace ƙasa da aka tsara ta hanyar ajiyarta da ikon biyan kuɗi," in ji shi.

Har nan da yaushe za a iya kula da hakan?

Sari ya ce hanyar magance rikicin ba tare da haifar da mummunan lahani ga tattalin arzikin duniya ba, ba ta da ƙarfi - wataƙila ana auna ta cikin makonni, ba watanni ba.

Har sulhun siyasa ma ba zai dawo da zaman lafiya cikin sauri ba, in ji shi.

Ya bayyana sakin ganga miliyan 100 na G7 a matsayin wata alama da ke daukan lokaci kawai.

Kawo ƙarshen yaƙe-yaƙe biyu a yau zai kawo ƙarshen manyan yaƙi kusan a lokaci guda, in ji shi.

"Amma farfaɗo da wadatar kayayyaki zai ɗauki watanni zuwa shekaru saboda lalacewar matatun mai, raguwar jigilar kaya, da canje-canje a tsarin gudanar da ciniki," in ji shi.